Универзитет Свети Климент Охридски Битола. Економски Факултет Прилеп

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Size: px
Start display at page:

Download "Универзитет Свети Климент Охридски Битола. Економски Факултет Прилеп"

Transcription

1 Универзитет Свети Климент Охридски Битола Економски Факултет Прилеп Компаративна анализа на политиките за привлекување на странски директни инвестиции во земјите на Западен Балкан - Магистерски Труд Ментор: Кандидат: Проф.Д-р Славица Роческа Стефановски Димитар 28/

2 Содржина Вовед Актуелност на истражуваната проблематика Цели и методологија на истражувањето Општ осврт на странските директни инвестиции и нивното значење a) Улогата и значењето на странските директни инвестиции за развојот на националните економии b) Странските инвестиции предности и недостатоци c) Анализа на меѓународното движење на странските инвестиции на глобално ниво.12 d) Фактори и мотиви кои што влијаат на странските директни инвестиции Сранските директни инвестиции во земјите на Западен Балкан a) Странските директни инвестиции во земјите на Западен Балкан b) Странските директни инвестиции и развојните импликации врз земјите од Западен Балкан c) Позитивни и негативни искуства на земјите од Западен Балкан од странските директни инвестиции Политики на привлекување на странски инвестиции во земјите на Западен Балкан a) Политики на привлекување на странски инвестиции b) Оценка на инвестициската клима во земјите на Западен Балкан c) Анализа на политиките на земјите од Западен Балкан за привлекување на странски директни инвестиции d) Улогата на агенциите за привлекување на странски директни инвестиции

3 4. Компаративна анализа на политиките за привлекување на странски инвестиции во земјите на Западен Балкан a) Западен Балкан како инвестициска дестинација b) SWOT анализа на условите за привлекување на странски инвестиции на земјите од Западен Балкан c) Перспективи и предлози Заклучни согледувања Литература

4 Листа на кратенки СДИ Странски директни инвестиции ТИРЗ Технолошко индустриска развојна зона ЕУ Европска Унија ЦЕФТА - CEFTA Central European Free Trade Agreement (Централно европскиот договор за слободна трговија ) ЕФТА - EFTA The European Free Trade Assocjation (Европската асоцијација за слободна трговија ) УНКТАД - UNCTAD - United Nations Conference on Trade and Development (Агенцијата на ОН за трговија и развој) МИГА MIGA- Меѓународната агенција за осигурување на инвестиции SWOT strengths, weaknesses, opportunities, and threats(силни страни, слабости, можности, опасности) OECD - The Organisation for Economic Co-operation and Development (Организација за економска соработка и развој) 4

5 Вовед Актуелност на истражуваната проблематика Секоја земја се стреми да обезбеди поголема економска развиеност на домашната економија и повисок животен стандард за своите граѓани. Еден од најчесто користените начини за релативно кратко време да се зголеми економскиот раст и бруто домашниот производ се странските директни инвестиции.земјите се натпреваруваат мегусебно да станат што попривлечни за странските инвеститори.се реформира домашната законска регулатива,се укинуваат административните бариери,се намалуваат даноците, се нудат посебни бенефиции,се ослободуваат претпријатијата од голем број на трошоци,им се доделуваат субвенции.странските директни ивестииции претставуваат еден од главните фактори за економскиот развој кој што може да има позитивни импликации врз вработеноста и растот на бруто домашениот производ. Исто така, тие овозможуваат лесен пренос на знаењето, менаџерските вештини, маркетинг стратегиите, трансфер на нови технологии, зголемување на извозот. Странските директни инвестиции не претставуваат секогаш начин за подобрување на економската состојба во државата.улогата на странските директни инвестиции во промовирањето на растот и на одржливиот развој во целост не е докажана.теоретската литература укажува дека странските директни инвестиции влијаат врз економскиот раст и невработеноста на повеќе начини тоа преку: трансфер на технологија и know-how, надоградување на вештините и знаењата на работната сила, интеграција во глобалната економија, зголемување на конкуренцијата во земјата домаќин, развој и реорганизација на домашните фирми. Земјите од Западен Балкан вложуваат големи напори за привлекување на странски инвеститори што ќе овозможат: прилив на капитал, поттикнување на економскот раст и развој, обновување на застарената технологија,стекнување на нови знаења за менаџмент и друго.ако се постави прашањето од каде доаѓаат инвеститорите во овој регион,многу анализи упатуваат на тоа дека најчести инвеститори се земјите од Европа и земјите-членки на Европската унија.причините лежат, пред сè, во поволната географска положба каде што се лоцирани овие земји, евтината работна сила за инвеститорите, како и близината што ги намалува транспортните трошоци. 5

6 Предмет на анализа на овој магистерски труд ќе биде токму оваа област од економијата- странските директни инвестиции во земјите на Западен Балкан 1. Инвестицискиот прилив од странство кон овие земји е многу помал во споредба со земјите членки на Европската Унија, пред сè, заради нестабилноста и политичките кризи кои што негативно влијаат на привлекувањето на странските директни инвестиции. Ограничениот обем на прилив на странски директни инвестиции не може да ги донесе посакуваните развојни ефекти,заради што се потребни поголеми активности за промоција и привлекување странски инвеститори кај секоја земја со помош на владините мерки и политики. Меѓутоа, поновите анализи индицираат дека Западниот Балкан како регион секоја наредна година привлекува сè повеќе внимание кај странските инвеститори.растот на странските директни инвестиции во овој регион е поврзан, пред сè,со динамиката на приближување до Европската Унија, постепеното зголемување на продуктивноста, како и зголемувањена правната сигурност, подобрувањето на економските услови како и политиките на земјите за привлекување на странски директни инвестиции. Целта на овој магистерски труд е да изврши анализа на политиките што државите од Западен Балкан ги применуваат со цел да дојдат до посакуваните странски директни инвестиции. 1 Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Македонија,Хрватска, Србија, Црна Гора 6

7 Цели и методологија на истражувањето Како основни цели на истражувањето во овој следните : магистерски труд ги поставувуваме согледување и споредба на податоците за обемот, видовите, структурата, насоките и динамиката на движење на странските директни инвестиции во регионот на Западен Балкан; анализа на условите во земјите на Западен Балкан за водење на бизнис и привлекување на странски директни инвестиции; анализа на политиките кои ги спроведуваат земјите од Западен Балкан за привлекување на странски директни инвестиции и идентификација на нивните позитивни и негативни страни, како и можностите и ограничувањата во привлекувањето на странските директни инвестиции; утврдување на предлог-мерки што можат да се вградат во политиките како претпоставка за нивно подобрување и зголемување на атрактивноста на земјите во Западен Балкан за прилив на странски директни инвестиции. согледување на перспективните стратегии за привлекување на странски директни инвестиции. Методи на истражувањето Проблемот што се истражува во овој труд опфаќа примена на повеќе методи на истражување.воглавно ќе се користат методите на секундарно истражување преку анализа на постојната литература,политики и податоци.методи што ќе се користат во истражувањето, главно,се методите на индукција и дедукција, како и статистичкиот метод кој ќе се користи за анализа на временската серија на податоци.за да ги заокружиме резултатите од истражувањето, најмногу ќе се користат методите на синтеза и анализа. 7

8 1. Општ осврт на странските директни инвестиции и нивното значење a. Улогата и значењето на странските директни инвестиции за развојот на националните економии Странските директни инвестиции привлекуваат големо внимание и заинтересираност во сите земји во светот.секоја земја се залага за промовирање и привлекување странски директни инвестиции заради нивниот придонес во економијата. Mногу земји нудат поволни даноци, финансиски повластици и други услови за привлекување на странски директни инвестиции.улогата на катализатор на економскиот раст на земјите доаѓа до израз преку користите од странските директни инвестиции коишто не се лимитирани само на подобра употреба на ресурсите на земјата, туку и на подобрување на технологијата, засилена конкурентност и подобрени перформанси на локалните компании,зголемен извоз,односно севкупно забрзување на економскиот раст.покрај трансферот на технологија,преку странските директни инвестиции се пренесуваат менаџерски вештини,се воведуваат иновации, и се промовира интеграцијата во меѓународната трговија.исто така преку странските директни инвестиции се овозможува специјализација на работните места, отварање нови работни места, обука на вработените,што доведува до зголемување на продуктивноста.уште повеќе,сди се префериран метод за финансирање на дефицитот на тековната сметка, особено кога дефицитот е голем и неодржлив.друг аргумент кој е во полза на странските инвестиции е нивната поголема еластичност за време на економска криза,односно тие не се повлекуваат лесно поради големината на инвестираниот капитал,споредено со портфолио инвестициите или позајмувањата. Главните канали преку кои инвестициите влијаат врз економскиот раст се: трансфер на технологија и know how, надоградување на знаењата и компетенциите на работната сила, зголемување на конкуренцијата во земјата - домаќин, интеграција во глобалната економија, развој и реорганизација на домашните фирми.главни носители на странските директни инвестиции во светот се транснационалните корпорации. 8

9 Негативните ефекти се манифестираат преку зависност на локалните фирми од странска технологија, надворешно влијание и контрола, влошување на платниот биланс, пропаѓање и намалена подршка на локалните фирми,намален интерес за вработените поради софистицираната технологија итн.некои земји се скептични во поглед на СДИ, бидејќи ги сметаат како извор на надворешно влијание, контрола и конкуренција со домашните фирми. Големиот прилив на странски инвестиции може да доведе до појава на паралелна економија (тоа значи дека странските компании се посилни, поконкурентни, се развиваат побрзо, имаат повисоки нивоа на плати, немаат тенденција да соработуваат со домашните компании итн), што може да ја забрза инфлацијата, да доведе до политички, социјални и културни конфликти,до уништување на животната средина,намалена автономија на домашните фирми,отсуство на технолошки прелевања.странските директни инвестиции претставуваат најбрзо растечка форма на меѓународното движење на капитал. Динамиката на нивниот пораст е далеку поголема и од динамиката на пораст на светскиот извоз и увоз. 9

10 b. Странските инвестиции предности и недостатоци Меѓу академските економисти и носителите на економските политики постои широко прифатено мислење дека странските директни инвестиции се многу постабилни во периоди на финансиски кризи, за разлика од сите други форми на капитал. Нивната стабилност се должи на тоа што тие потешко можат да бидат повлечени од земјатапримател, за разлика од другите инвестиции. Меѓу позитивните ефекти на странските директни инвестиции се следните : - ефект на распределба на ресурсите - со самото инвестирање во земјата-домаќин доаѓа до прилив на нова технологија од страна на инвеститорот,нов капитал и менаџмент; - ефект на вработување - со вложување во конкретната земја се отвораат можности за вработување на граѓани на земјата-домаќин,ова претставува директен ефект, додека, пак, индиректните ефекти настануваат со отворање нови работни места кај локалните снабдувачи како резултат на зголемената побарувачка. - ефект на платен биланс - странските директни инвестиции во платниот биланс на земјата се бележат како прилив на капитал.исто така, доколку странските инвестиции се замена за увозот на добра и услуги, тоа ја подобрува тековната сметка на земјата каде што се инвестирало. - ефект на конкуренцијата и економскиот раст - кога странските инвестиции се преземаат во форма на greenfield инвестиција,во земјата-домаќин се јавува нов конкурент на пазарот,со тоа автоматски се зголемува и понудата за потрошувачите, следствено на зголемената понуда доаѓа и до намалување на цените на производите, со што се подобрува економската состојба на граѓаните.со навлегување на нова силна странска фирма на пазарот сите домашни фирми ќе мора да се преструктуираат и да се подготват со цел да можат ефикасно да се справат со предизвикот.на овој начин ќе исчезнат оние фирми кои што работеле економски неефективно и неефикасно со што ќе се заштити општата економска состојба. 10

11 Освен придобивки и предности СДИ предизвикуваат и трошоци за земјата-домаќин: СДИ можат да ги истиснат домашните производители од пазарот,да придонесат за засилување и проширување на моќта на транснационалните компании на домашниот пазар, да вршат репатријација на профитот итн.странските инвестиции не значат по автоматизам нето-прилив на девизни средства, многу мултинационални и транснационални инвеститори позајмуваат пари локално со поволни каматни стапки и на тој начин ги финансираат своите проекти.ова претставува нелојална конкуренција за локалните фирми и го истиснува домашниот приватен сектор од кредитните пазари, заменувајќи ги нивите инвестиции во процесот.во некои земји, профитот вратен во татковината од мултинационалните компании е поголем од вкупните инвестиции. Како негативни ефектки на странските директни инвестиции се : - негативен ефект врз конкуренцијата во земјата-домаќин. Странските мултинационални компании што настапуваат во земјата-домаќин имаат голема економска моќ за да ги поддржуваат своите супсидијари и да им ги надоместуваат трошоците со цел постепено да ги истиснат конкурентите на земјата-домаќин и да воспостават монополска позиција на странскиот пазар; - негативен ефект врз платниот биланс - освен капиталниот прилив од инвестициите се јавуваат подоцна и одливи на профитот што го заработуваат супсидијарите на странските инвеститори; - автономија и национален суверенитет - многу од земјите во кои влегуваат странски инвестиции се загрижени дека со тоа ќе се намали економската независност, дека многу од клучните економски одлуки ќе ги донесуваат високите мултинационални компании по своја волја и за свој интерес и корист. 11

12 c. Анализа на меѓународното движење на странските инвестиции на глобално ниво Доколку ги анализираме движењата на СДИ во периодот од година, ќе забележиме значајни варирања на приливот на странските инвестиции. Графикон 1.1 Глобални приливи на СДИ (во милиони долари ) извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( Највисоко ниво на прилив инвестициите е забележан во 2007 година од 1,9 милијарди долари.во периодот од 2000 до 2003 година постои тенденција на опаѓање на глобалниот прилив на инвестиции, така што во 2000 година тие изнесувале милијарда долари, во 2001 година 825 милијарди долари, во 2002 год. околу 628 милијарди долари и во 2003 год. 566 милијарди.приливот на СДИ во развиените земји се намалил за 25 отсто, од 490 милијарди долари во 2002 година на 367 милијарди долари во 2003.Во исто време, странските инвестиции во земјите во развој се зголемија за 9 проценти и изнесуваја 158 милијарди долари во 2002 година и 172 милијарди долари во Развиените земји во 2003 година забележаа тежок пад на странските директни инвестиции и тоа: САД забележа пад во приливот на СДИ за 53%, Јапонија 32%, земјите на ЕУ 21% во споредба со 2002 година. 2 2 Извор: Unctad 2004 светски извештај за инвестиции стр

13 Како главни причини за глобалниот пад на СДИ во периодот година UNCTAD ги наведува макроекономските,микроекономските и институционалните промени.на макроекономски план повеќето земји имаа недоволен економски раст, што условија внимателно вложување од страна на странските инвеститори. На микроекономско ниво, повеќето големи компании имале висок debt/equity racio 3 кој довел до дезинвестирање. Како последица на поволните стопански движења 2004 год. се карактеризира со значаен раст на greenfield инвестициите (раст од 9300 Greenfield проекти во 2003 год. на 9800 во 2004 год.), особено во земјите во равој, така што овој тип на инвестиции се препознава како основен фактор за зголемување на СДИ на светскиот пазар. Од аспект на секторската дистрибуција на странските инвестиции, во 2004 год. се продолжува трендот на раст во услужниот сектор, така што нивото на СДИ во овој сектор изнесувал 63%, од кој 1/3 се однесува на финансиските услуги.кога го анализираме движењето на странските директни инвестиции на светскиот пазар во 2004 год., може да констатираме дека дошло до мал раст на СДИ за 2% (640 милијари $) во однос на 2003 година. Благиот пораст на странски директни инвестиции (во 2004 год.) се рефлектира преку значаен раст на овие инвестиции во земјите во развој, какo и земјите од Западен Балкан, во висина од 40% го неутрализирал падот на СДИ во развиените земји од 14%. Како резултат на овоj тренд учеството на СДИ во земјите во развој достигна учество од 36% во вкупниот износ на СДИ, што претставува највисоко ниво од 1997 година. Во овој период,во Африка имаше раст на инвестициите од 20%, со зголемување од 15 милијарди долари во 2003 до 18 милијарди долари во 2004 година.на Азиско-пацифичкиот регион, исто така, СДИ изнесуваја од 107 милијарди во 2003 до 148 милијарди долари во По четири години пад на странските директни инвестиции во регионот на Латинска Америка во 2004 година беше остварено значително зголемување на СДИ од 68 милијарди $ (44% зголемување).во Источна Европа и Заедницата на независни држави, во 2004 година приливот на странски инвестиции достигна 35 милијарди долари, во споредба со 24 милијарди долари во 2003 година (пораст од 45,8%). 4 3 Debt/equity racio претставува релативен показател на односите помеѓу обврските (долгови) и сопствениот капитал на компанијата. 4 Извор: UNCTAD Ф.Д. / - ТНЦ база на податоци ( / fdistatistics). 13

14 Веќе наредните три години СДИ одат по нагорна линија со износ од, 983 милијарди долари во 2005, милијарди долари во 2006 и во 2007 го достигнуваат највисокото ниво во последните десет години од 1,9 милијарди долари.по достигнувањето на историскиот максимум во 2007 година движењето на СДИ во и од развиенте земји значително опадна во 2008 година: приливот опадна за 29%, а одливот за 17%. Падот на инвестициите се прошируваше паралелно со продлабочувањето на финансиската криза и економското стагнирање, кои што сериозно влијаеа на најмоќните светски економии во 2008 година. Компаниите значително го намалија инвестирањето дома и во странство. Од 38 најразвиени земји 23 забележале пад на приливот на СДИ. Во 2008 година одливот на капитал, односно надворешните СДИ бележат опаѓање од 30%.Десетте најголеми извозници на капитал во периодот биле:сад, Франција, Германија, Велика Британија, Јапонија, Швајцарија, Канада, Јапонија, Белгија и Холандија.Во 2008 година СДИ се на малку пониско ниво и изнесуваат милијарди долари, во 2009 година е забележан пад на глобалниот прилив за 32% т.е милијарди долари. Во 2010 година, пак,е забележан пораст инвестиции.странските од 5% односно милијарди долари прилив на странски директни инвестиции се намалија во 2012 година за 18% во споредба со СДИ од 2011 година и изнесуваја 1,35 трилиони долари во споредба со 2011 година кога изнесуваа 1,65 трилиони долари. Во 2012 година, 44 % од глобалниот прилив на странски директни инвестиции завршија во само пет земји. Кина привлече најголем дел од станските директни инвестиции(18 % од вкупниот број), потоа следи САД, Бразил, Обединетото Кралство и Франција. Странските директни инвестиции во 2013 година се на слично ниво како и во 2012 година и изнесуваа 1,45 трилиони долари. 14

15 Табела 1.1 Вредност на гринфилд СДИ, по сектор / индустрија, (во милиони долари) Сектор/Индустрија Вкупно Примарен сектор Земјоделство, лов, шумарство и рибарство Рударство, Нафта Производство Храна, пијалоци и тутун Тексит, облека и кожа Дрво и производи од дрво Издаваштво и печатарство Кокс, нафта и нуклеарно гориво Хемикалии и хемиски производи Гума и производи од пластика Неметални минерални производи Метали и производи од метали Машини и опрема Електрична и електронска опрема Прецизни инструменти Моторни возила и други транспортни средства Друго производство Услуги Електрична енергија, гас и вода Градежништво Трговија Хотели и ресторани Транспорт, складирање, комуникации Финансии Бизнис услуги Образование Здравствени и социјални услуги Комунални, социални и лични услужни активности Други услуги Извор: UNCTAD, базирано на информации добиени од the Financial Times Ltd, fdi Markets ( 15

16 Табела 1.2 Број на гринфилд СДИ, по сектор / индустрија, (во милиони долари) Сектор/Индустрија Вкупно Примарен сектор Земјоделство, лов, шумарство и рибарство Рударство, Нафта Производство Храна, пијалоци и тутун Тексит, облека и кожа Дрво и производи од дрво Издаваштво и печатарство Кокс, нафта и нуклеарно гориво Хемикалии и хемиски производи Гума и производи од пластика Неметални минерални производи Метали и производи од метали Машини и опрема Електрична и електронска опрема Прецизни инструменти Моторни возила и други транспортни средства Друго производство Услуги Електрична енергија, гас и вода Градежништво Трговија Хотели и ресторани Транспорт, складирање, комуникации Финансии Бизнис услуги Образование Здравствени и социјални услуги Комунални, социални и лични услужни активности Други услуги Извор: UNCTAD, базирано на информации добиени од the Financial Times Ltd, fdi Markets ( 16

17 Графикон 1.2 Вредност на гринфилд СДИ по сектори за период од извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( Графикон 1.3 Застапеност на гринфилд СДИ по сектори за период од извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( 17

18 Анализирајќи ги трендовите на странските директни инвестиции во периодот од 2001 до 2012 година може да се идентификуваат следните релевантни факти како што се: 5 СДИ во земјите во развој имаат долгорочен континуиран раст (до 2008 година.). Во периодот од 2001 година до 2008 година тековните приливи на странски инвестиции во земјите во развој се зголемени за 3,3 пати. Кумулативниот прилив за периодот година за земјите во развој достигна удел во вкупните странски инвестиции од 36,8%. Регионалната дистрибуција на СДИ покажува големи разлики во учеството на регионите. Најголем прилив на странски директни инвестиции имаат азиските земји кои учествуваат со 19,7% во светскиот прилив на странски инвестиции и 53,6% од приливите во земјите во развој.земјите од Јужна Америка, се на втора позиција (8,7% удел на глобалниот СДИ, или 23,6% од странските инвестиции во земјите во развој),следат Источна Европа и Централна Азија (4,0% од СДИ или 10,8% од странските инвестиции во земјата развој)потоа земјите на африканскиот континент(3,7% и 10,1%) и земјите од Југоисточна Европа (0,21% и 1,7%). Вкупниот износ на странски директни инвестиции имаат влијание врз растот на бруто домашниот производ.стапката на раст на БДП покажува нагорен тренд. Просечната стапка на раст на СДИ во земјите во развој за периодот во изнесува 3.5%, и истата се зголеми до 4,8% во периодот во година, а во последната деценија ( ) изнесува 5,0%. Постигнатите стапки на раст на СДИ се значително повисоки од стапката на раст на БДП во овој период за светот како целина (3,0%). Финансиската и економска криза имаше влијание и врз странските директни инвестиции во земјите во развој. Како причини за овие трендови, меѓу другото,се намалената способност на фирмите да инвестираат поради тешкиот пристап до финансиски ресурси, забавување на економската активност како целина во развиените земји, падот на спојувања и превземања меѓу компаниите во развиените земји и земјите во развој, застој во приватизацијата во економиите во транзиција и други. 5 UNCTAD World Investment Report, 2010 p

19 Услугите се најатрактивни, додека примарниот сектор е најмалку интересен за странските директни инвеститори во земјите во развој. Производство е многу привлечен сектор за странските инвеститори.храна и пијалаци, автомобили,електрични и електронски производи и машини се индустриите каде странските инвестиции се најинтензивни. Најголем број од инвестирањата во повеќето од годините беа насочени кон развиените земји на чело со Соединетите Американски Држави, земјите членки на Европската Унија, Кина, Русија, Индија,Бразил кои беа на врвните позиции на ранг-листата за најатрактивни и најсигурни локации за инвестирање.наспроти податоците за прилив на инвестиции се наоѓаат и податоците за нивни одлив.како најголеми инвеститори во светот, земји од каде што потекнува најголемиот капитал во последниве десетина години се: САД, Обединетото Кралство, Луксембург, Холандија, Франција, Германија, Јапонија. Според методологијата на УНКТАД, странските инвестиции се разгледуваат според степенот на развиеност на земјата домаќин. Експертите на УНКТАД земјите ги делат на: земји во развој, земји во транзиција и развиени земји. Табелата што следува го покрива временскиот период од 2000 до 2012 година. Табела 1.3 Странски директни инвестиции во милиони САД долари Година Развиени Земји Земји во развој Земји во транзиција , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,0 извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( 19

20 Графикон 1.4 Распоред на СДИ во периодот од помеѓу развиените земји, земјите во развој и земјите во транзиција 6 извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( Aнализата покажува дека вкупните инвестиции од година во година постојано растат. Овој тренд особено добива во динамика од 2005 до 2007, но веќе следната година поради глобалната финансиска криза доаѓа до прв посериозен пад на странските инвестиции.во период од скоро 11 години странските директни инвестиции во светот се зголемиле за повеќе од 3,4 пати.сепак најдобро минале земјите во транзиција. Инвестициите во нив се зголемиле за фантастични 13 пати.истовремено СДИ во земјите во развој пораснале за скромни 3,4 пати.убедливо најголеми во апсолутен износ се СДИ што завршиле во развиените земји.тие се зголемиле за 3,3 пати. Во економската литература,се гледа дека постојат разлики меѓу приливите на странските директни инвестиции во развиените земји и оние на помалку развиените земји. 7 Приливот на СДИ во помалку развиените земји се поврзани со вертикална инвестиции. Вертикални СДИ се случуваат кога фирмите лоцираат само дел од својот производствен 6 UNCTAD, FDI/TNC database ( 7 James R. Markusen, Anthony J. Venables, Denise Eby Konan, Kevin H. Zhang - A Unified Treatment of Horizontal Direct Investment, Vertical Direct Investment, and the Pattern of Trade in Goods and Services, NBER Working Paper No. 5696, August 1996 p

21 процес, а не целата продукција.вертикалните странски директни инвестиции се обично се детерминирани од цената на факторите на производство меѓу земјите.странските инвеститори се мотивирани од разликите мегу факторите на производство, како евтина работна сила,изобилни и евтини природните ресурси, специфични вештини и инфраструктура. Приливот на СДИ во развиените земји обично се хоризонтални инвестиции.факторите за привлекување на СДИ се менуваат. Еден од најважните традиционални детерминанта за привлекување на СДИ,големината на пазарот, е намалена во важност, додека во исто време некои нови детерминанти стануваат значајни.разликите помеѓу локациите, квалитетот на инфраструктурата, леснотијата на водењето вештини имаат се поголемо влијание. бизнис и достапноста на 21

22 d. Фактори и мотиви кои што влијаат на нивото на странски директни инвестиции Вообичаено е денес голем дел од земјите да вложуваат напори за привлекување на повеќе странски инвеститори.најчесто тоа го прават преку низа даночни олеснувања, грантови, субвенции, со цел да се добие корист од трансферот на ресурсите и ефектите на вработување, како и да се одвратат инвеститорите од другите земји каде што би можеле да инвестираат.секоја земја донесува сопствена стратегија и креира политика за привлекување странски капитал. Една од работите на кои посебно обрнуваат внимание инвеститорите е стабилно економско и политичко окружување и услови за работа.политичката стабилност на земјата има огромно влијание, при одлучувањето на еден странски инвеститор за инвестирање во неа.инвеститорите преферираат земји кои имаат воспоставено долгорочна макроекономска стабилност. Еден од факторите кои влијаат на приносот на инвеститорот е стапката на инфлација.голема стапка на инфлација може да се оцени како пречка за СДИ, бидејќи тоа е јасен знак за макроекономска нестабилност. На претходната теза веднаш се надоврзува и почитување на законот, стабилен правен систем и заштита на сопственичките права. Треба да постои стабилен и функционален законодавен систем.странските инвеститори не бараат да бидат привилигирани во споредба со домашните инвеститори, туку бараат да не бидат дискриминирани односно законите да важат подеднакво и за нив како и за домашните инвеститори. Транспортната инфраструктура е уште еден услов што треба да се подобри. Неразвиеноста на пазарните механизми, како и проблемите со локалната снабдувачка мрежа, ризикот од национализација и етничките тензии се дополнителни ограничувачки фактори за странските инвестиции. Не треба да се заборави и почитување на правото на еднаквиот третман на странските со домашните инвеститори и апсорпциската моќ на пазарот. Намалување на корупцијата и трговска отвореност кај земјите исто така би требало да биде една од приоритетните сфери каде што треба да се реагира за да се обезбеди зголемен прилив на инвестиции. 22

23 Цената на работната сила претставува многу важен фактор кој што влијае при одлуката на странските инвеститори, во која земја да го инвестираат својот капитал. Странскиот капитал преферира земји со поголем пазар. Од таму произлегува големата заинтересираност на странските инвеститори да вложуваат во земји како што се: Кина, Русија, Сад, Украина, Бразил, Полска и сл. Исто така, релевантни фактори за приливот на СДИ се: Oтвореноста на земјата кон глобалната економија степенот на либерализација на трговијата (поголемиот степен на либерализација доведува до поголема атрактивност на земјата домаќин. Вредноста на домашната валута стапките на инфлација, големината на дефицитот на тековната сметка и девизниот курс. Даночни олеснувања нивото на даноци, транспарентниот даночен систем и пониските даноци. Откако ќе се разгледаат потенцијалните услови за инвестирање и сите можни алтернативи за влез на странскиот пазар, на ред доаѓа донесување одлука за инвестирањето. Пред секој инвеститор стои донесувањето одлука за тоа на кој пазар да се инвестира, во кое време и во колкав обем. Изборот на пазарот се селектира спрема очекувањата за идниот раст на профитот (економските користи зависат од многу фактори, како, на пример: големината на пазарот, куповната моќ, барањата на клиентите), како и од балансирање на трошоците и ризиците од работењето во земјата каде што се вложува.времето за влез е уште една специфична одлука за инвеститорот што бара повеќе време за анализа и донесување на крајната одлука.раното влегување на пазарот му дава предност на инвеститорот прв да создаде трговско име и да создаде обем на продажба.за да ја подобрат својата атрактивност за инвестирање земјите меѓусебно се натпреваруваат во подобрување на деловниот амбиент и реформирање на законската регулатива. Во кој обем на влез да се влезе е третото битно прашање. Влегување во голем обем бара високи извори, освен тоа, како позитивна страна се наведува и сигналот што им се праќа на потрошувачите и дистрибутерите дека постои намера да се остане подолг рок на 23

24 пазарот. Идните конкуренти, исто така треба да знаат дека треба да се соочат со агресивни, упорни и сериозни инвеститори. Што ги поттикнува странските инвеститори да инвестираат во една земја? 8 Ресурсни мотиви странските инвеститори кои имаат ресурсни мотиви инвестираат во други земји со цел искористување на ефтините ресурси.се разликуваат три типа инвеститори: а) оние кои бараат физички ресурси; б) оние кои бараат ефтина, мотивирана, квалификувана работна сила; в) оние кои бараат технолошки капацитети, маркетинг и менаџмент експертиза. Пазарни мотиви - овие странски инвеститори инвестираат во определен регион или земја, со цел да го опслужат нивниот пазар, односно да го зголемат пазарното учество. а) територијалната распределеност на главните снабдувачи или купувачи; б) потребата за адаптирање на производот на локалните вкусови и специфичните барања на пазарот; в) производствените и трошоците на трговијата се пониски при опслужување на пазарот кога инвеститорот е присутен на странскиот пазар. г) доколку физичкото присуство на странскиот инвеститор е дел од глобалната стратегија на мултинационалната компанија. Мотиви за ефикасност странските инвеститори кои имаат вакви мотиви, имаат за цел рационализирање на производството, дистрибуцијата и маркетинг активностите, односно остварување синергија помеѓу географски дисперзираните активности. Стратегиски мотиви - овие странски инвеститори ги промовираат нивните стратегиски цели со цел одржување и подобрување на нивната конкурентност. Познати се по тоа што 8 Marian GORYNIA, Jan NOWAK and Radosław WOLNIAK - Foreign direct investment of Central and Eastern European countries, and the investment development path revisited, 2007 p

25 сакаат да профитираат врз база на брендот, односно сопствеништвото на мрежа на активности во различни земји. Пред да донесат одлука за инвестирање, странските инвеститори треба да изберат една од многуте алтернативи.која алтернатива ќе ја изберат зависи од нивниот мотив. Во овој контекст, доколку постои пазарен мотив (да се здобијат со учество на странски пазар), тие ќе треба да избираат помеѓу следните три алтернативи: СДИ, извоз и купување лиценца. А, доколку имаат ресурсни мотиви (ефтина работна сила, суровини), ќе треба да изберат помеѓу СДИ и надворешно снабдување. Мотивите за инвестирање можат да се согледаат од две страни:од гледна точка на интересот на инвеститорот и земјата корисник на капиталот.основен мотив на странските компании да инвестираат надвор од националните граници е желбата да остварат поголем профит. Останатите мотиви се однесуваат на: намалување на производните трошоци,совладување на царинските бариери,освојување нови пазари, трансфер на технологии.од друга страна, земјата корисник на капитал има за цел да ја развие побрзо домашната економија, оствари поголема стапка на економски раст, да ја зголеми вработеноста и да го подобри животниот стандард на населението. Мотивите за влез на странските директни инвестиции во земјата-домаќин можат да се поврзан со основните карактеристики на странските директни инвестиции.тие се следниве: СДИ како извор на инвестиции кој не предизвикува задолжување на земјата; СДИ како начин за пристап до нови пазари и за зголемување на извозот ; СДИ како начин за зголемување на вработеноста; СДИ како начин за внесување нови технологии, знаење, современи форми на организација и менаџмент на претпријатијата; СДИ како начин на активирање на домашните ресурси кои, инаку, би останале долго време неискористени поради недостигот на домашен капитал. 25

26 2. Странските директни инвестиции во земјите на Западен Балкан a. Странските директни инвестиции во земјите на Западен Балкан Западен Балкан како регион привлекува сè повеќе внимание кај странските инвеститори и станува еден од регионите во светот коишто бележат зголемен прилив на странски инвестиции.странските инвестиции се сметаат дека се значаен извор на капитал за земјите од Западен Балкан.Во почетниот период на транзицијата најголем дел од странските инвестиции се реализираа со купување постоечки фирми во земјите.во втората фаза, по завршување на процесот на приватизација,земјите се повеќе се ориентираа кон привлекување на гринфилд инвестиции.земјите од овој регион се карактеризираат со некои заеднички клучни предности, и тоа: 9 високо конкурентна структура на трошоци (труд, земја и комунални услуги поевтини во споредба со другите европски земји); труд - достапност, цена и квалитет (добро образовани и искусни работна сила); стратешка локација и близината ( пристапот до Јадранското море и непосредна близина на Западна и -Централна Европа); локална достапност на суровини и дистибутивна мрежа; подобрување на инвестициската клима (регулаторни, фискални и даночни реформи и инвеститорски стимуланси). Во почетната декада на транзицискиот процес странските инвестиции во земјите од Западен Балкан значајно партиципираа во реализацијата на процесот на приватизација. Така, една третина од странските директни инвестиции во Хрватска во 2000 година и дветретини од приливот во Албанија во 2000 година беа остварени со продажба на банки и на мобилни оператори.продажбата на акциите на државата во националниот телеком во 2001 година во Македонија генерира странски директни инвестиции колку во претходните десет години.во вкупниот износ на странски директни инвестиции, многу мал удел имаат 9 Marco Ranieri, Foreign Direct Investment in the Western Balkans, CIRPET - Research Centre on Transition and Developing Countries Department of Economics - University of Turin (Italy),

27 извозно ориентираните гринфилд инвестиции. кои претставуваат вистинска шанса за економско заживување на регионот.создавање на добра клима за инвестирање подразбира реформи во доменот на јавната администрација и јавните финансии,воспоставување на владеење на правото и посериозна борба против корупцијата и криминалот.извесно е дека постои определен напредок во спроведувањето на реформите,но факт е дека земјите во регионот се соочуваат со повеќе задачи и заедничките проблеми.заедничките активности на сите земји во Западен Балкан за решавањето на овие проблеми претставуваат сигурен начин за добивање на позитивни резултати,како и солидна основа за започнување на процесот на регионална интеграција. Во земјите на Западен Балкан како најатрактивни сектори за инвестирање воглавно се секторите на посредување, трговијата, телекомуникацискиот сектор и транспортот. производство,финансиското Во графиконот 2.1 број се дадени износите на странските директни инвестиции во период од година.од графиконот се гледа дека странските инвестиции од 2000 година до 2008 бележат раст, односно во 2000 година изнесуваа околу милијарда и шестотини милиони долари додека во 2008 година достигнаа ниво од 13 милијарди долари. Меѓутоа, како резултат на светската финансиска криза доаѓа до нагло опаѓање на СДИ во Западен Балкан. Така, во 2009 тие се на ниво од околу 8,5 милијарди долари,во 2010 година се забележува намалување на 5 милијади долари, додека во 2012 година тие паднаа на ниво од 2009 година. 27

28 Графикон 2.1 СДИ во Западен Балкан во период од (во милиони долари) извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( Албанија, Босна и Херцеговина, Македонија, Србија и Црна Гора имаат остварено најмал прилив од странските директни инвестиции во регионот. Хрватска е лидер во регионот со салдо на странски инвестиции од милијарди долари. Не заостанува ниту Србија со 21,721 милијарди долари странски директни инвестиции за периодот од година. Во останатите земји износот на странски директни инвестиции за периодот од е значително понизок и изнесува 28,044 милијарди долари(албанија 7,27 милијарди долари,,црна Гора 6,659 милијарди долари,бих 6,56 милијарди долари, Македонија 4,03 и Косово 3,43 милијарди долари). Во однос на одливот на капитал од земјите на Западен Балкан, анализите покажуваат дека тој се остварува во многу помал обем во споредба со приливот на капитал. Имено во периодот год. вкупниот одлив на СДИ изнесуваат 7,4 милијарди долари што претставува само 11% од износот на приливот на СДИ. Република Хрватска учествува дури со 60% во вкупниот одлив на капитал.релативно високо учество има Србија (27,0%), додекадругите земји учествуваат со само 13% Податоци добиени од UNCTAD, FDI/TNC database 28

29 Графикон 2.2 Одлив на СДИ од земјите на Западен Балкан во период од год. (во милиони долари) извор: UNCTAD, FDI/TNC database ( 29

30 b. Странските директни инвестиции и развојните импликации врз земјите од Западен Балкан Регионот на Западен Балкан е пазар во развој со силен потенцијал за раст. Регионот се трансформира во отворен пазар со 23 милиони потенцијални потрошувачи. Западен Балкан е стратешки лоциран во непосредна близина на Западна и Централна Европа кои претставуваат главни пазари на земјите. Исто така земјите од Западен Балкан се добро позиционирани за покривање на пазарите на Русија, Турција, Блискиот Исток, Северна Африка.Законодавство и регулативите постапно се усогласуваат со нормите на Европската Унија. Клучни предности на Западен Балкан се: подобрената бизнис средина; трошковни предности - релативно евтината работна сила и комуналните трошоци; квалификуваната работна сила; поволен даночен систем; географската близина и пристап до пазарите на повеќе од половина милијарда потрошувачи. Во некои индикатори како цената и продуктивноста на трудот, земјиштето и комуналнии трошоци, земјите од Западен Балкан се рангираат како подобри од некои од новите членки на ЕУ. Регионот нуди добро образована и компетентна работна сила. Земјите во регионот имаат направено чекор нанапред во процесот на пазарно ориентираните реформи, особено во областа на приватизацијата на малите и на средните претпријатија и либерализацијата на трговијата. Меѓутоа, забележителен прогрес сe уште е потребен во областите како што се реформи во јавната администрација и менаџмент на јавните финансии, пристап до финансии за средните и за малите претпријатија, владеење на законот, воспоставување транспарентна правна рамка и промоција на позитивна бизнис-клима. Владите од регионот на Западен Балкан се посветени на создавање поволни деловни средини за привлекување повеќе странски директни инвестиции, преку напредокот на регулаторните, фискалните и даночните реформи и инвестициските стимулации. Во однос на макроекономските индикатори, бруто домашниот производ е позитивен и одржлив во Западен Балкан во текот на последните 13 години. 30

31 Земја Година Црна Гора 3,1 1,1 1,9 2,5 4,4 4,2 8,6 10,7 6,9-5,7 2,5 3,2 0,5 Хрватска 3,75 3,65 4,87 5,37 4,12 4,27 4,93 5,05 2,08-6,94-1,4-0,01-2 Србија 5,33 5,3 4,12 2,67 9,3 5,4 3,6 5,4 3,8-3,5 1 1,63-1,7 Македонија 4,55-4,52 0,85 2,81 4,62 4,35 5,03 6,14 4,95-0,92 2,89 2,84-0,26 Косово 26,97-0,7 5,42 2,61 3,84 6 6,3 6,9 2,9 3,9 5 3,8 Босна и Херцеговина 5,5 4,4 5,3 4 6,1 5 6,2 6,83 5,42-2,91 0,7 1,3-0,7 Албанија 7,3 7 2,9 5,7 5,9 5,5 5 5,9 7,7 3,3 3,5 3 0,8 Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Табела 2.2 Раст на БДП во проценти од Извор: Државни заводи за статистика на земјите од Западен Балкан Бруто домашниот производ на седумте економии од Западен Балкан во 2012 година бележи пад од 0,6 проценти, меѓутоа за 2013 година се очекува раст од 1,6 проценти Редовен економски извештај на Светска банка за Југоисточна Европа 2013 година 31

32 Земја Година Косово Албанија Хрватска Босна и Херцеговина Црна Гора Србија Македонија Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Највисок доход по жител во периодот од е регистриран во Хрватска, а најмал доход по жител е регистриран на Косово. Табела 2.3 Бруто домашен производ по глава на жител ( во милиони долари) Извор: Светска Банка - data.worldbank.org Земјите од регионот се карактеризираат со ниски стапки на инфлација, со исклучок на Србија, додека во другите земји инфлацијата не надминува повеќе од 5 % годишно. 32

33 Земја Година Косово -1,1-1,1-1,4 0,6 4,4 9,4-2,4 3,5 7,3 2,5 Албанија 0,1 3,1 7,8 0,5 2,3 2,4 2,4 2,9 3,4 2,3 3,6 3,5 2,0 Хрватска 4,6 3,8 1,7 1,8 2,0 3,3 3,2 2,9 6,1 2,4 1,0 2,3 3,4 Босна и Херцеговина 6,1 1,5 7,4-0,4 2,2 3,7 2,0 Црна Гора 2,9 4,3 8,8 3,5 0,7 3,2 Србија 71,1 95,0 19,5 9,9 11,0 16,1 11,7 6,4 12,4 8,1 6,1 11,1 7,3 Македонија 6,6 5,2 2,3 1,1 0,9 0,2 3,2 2,3 8,3-0,7 1,5 3,9 3,3 Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Табела 2.4 Инфлација ( во проценти) Извор: Светска Банка - data.worldbank.org Во однос на пазарот на трудот, земјите од регионот бележат високи стапки на невработеност..сите земји имаат повисоки стапки на невработеност од просекот на ЕУ. Највисоки стапки на невработеност во 2013 година се регистрирани во Косово со 30,9 % 33

34 невработени лица, Македонија со 28,8 % невработеност,следатбосна и Херцеговина со 27,5%,Србија 23,5%, Црна Гора 19,2 и Албанија 12,8 % невработеност. Во однос на просечната месечна нето плата во регионот, постојат значајни разлики меѓу земјите од Западен Балкан.Големината на платите претставува одраз на ефикасноста на пазарот на труд во регионот.со високата стапка на невработеност платите во земјите на Западен Балкан се во стагнација или пак во опаѓање поради инфлацијата.просечните плати изнесуваат: Босна- Херцеговина (559 $), Република Македонија (452$),Србија (518 $),Црна Гора (627$),Косово (476$) и Албанија (502 $). Просечната месечна плата се движи меѓу 450 долари и 630 долари.хрватска е исклучок со просечна плата од 955 долари (723 евра). 12 Графикон 2.3 Просечна плата во земјите од Западен Балкан(во долари) Извор: Државните заводи за статистика на земјите од Западен Балкан Во надворешно-трговската размена, како и во многу други економски перформанси, постојат многу сличности меѓу земјите од Западен Балкан.Вредноста на извозот на земјите од Западен Балкан е релативно ниска, додека вредноста на увозот е значително повисока, зарди што овие земји имаат големи трговски дефицити. Сите земји од регионот на Западен Балкан се соочуваат со проблемот на несоодветна стопанска структура и слаба конкурентност на сопствениот извоз на странските пазари. Уделот на седумте земји од Западен Балкан е 0,16% од глобалниот извоз во период. Кога станува збор за 12 Податоци добиени од државните заводи за статистика на земјите од Западен Балкан 34

35 увозот на стоки на нивниот удел во светскиот увоз е околу 0,3% во годините од 2005 до Во апсолутни бројки Србија има најголем извоз, надминувајќи Хрватска во 2006 година, на трето место е БиХ, а потоа следат Македонија, Албанија, Црна Гора и Косово. На страната на увозот од земјите на Западен Балкан ситацијата е поинаква: Косово и Босна и Херцеговина се најголеми увозници, потоа следат Србија, Хрватска, Македонија, Црна Гора и Албанија. Основни извозни производи на земјите од Западен Балкан се: железото и челикот;производи од железо и челик;минерални горива;неметали; пластика и пластични производи и други производи со низок степен на финализација како и земјоделски производи.исклучок од ова прават само Србија и Хрватска кои во регионот остваруваат и извоз на електрични машини и други видови опрема, односно индустриски производи со повисок степен на финализација. 13 (СТО проекции 2010/01/12). 35

36 Земја Косово Албанија 703,5 838,8 915, , , , , , , , , , ,954 Хрватска 8644, , , , , , , , , , , , ,65 БиХ 1579, , , , , , , , , , , , ,404 Црна Гора 1759, , ,7 1837, ,469 Србија 15799, , , , ,57 Македонија 1637, , , , , , , , , , , , ,623 Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Табела 2.6 Вкупен извоз на Западен Балкан во милиони долари Извор :UNCTAD, UNCTADstat 36

37 Земја година Косово Албанија 1499,3 1775,7 2075, , , , ,4 5904, , , , , ,594 Хрватска 9591, , , , , , , , , , , , ,53 Босна и Херцеговина 4157, , , , , , , , , , , , ,73 Црна Гора 4219, , , , ,39 Србија 30910, , , , ,91 Македонија 2279, , , , , , , , , , , , ,022 Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Табела 2.7 Вкупен увоз на Западен Балкан во милиони долари официјален статистички податоци: UNCTAD, UNCTADstat 37

38 Земјите од Западен Балкан се карактеризираат со големи можности за инвестирање, но и проблеми и пречките кои го попречуваат доаѓањето на странските инвеститори.некои од овие фактори се: корупција,несоодветна инфраструктура, неефикасна администрација, политичката нестабилност,пристап до финансирањето.сите овие фактори имаат негативно влијание врз развојот на бизнисот и посебно имаат негативно влијание на влезот на гринфилд инвестициите кои се потребни во овој дел од балканскиот пазар. Графикон 2.4 Странски директни инвестиции во период од во проценти Извор: UNCTAD, UNCTADstat Приливот на СДИ е релативно мал во споредба со други региони. Мали приливи на странски инвестиции беа забележани во Албанија, Босна и Херцеговина и Македонија, а поголеми инвестиции се забележани во Хрватска и Србија. Најголем број на странски директни инвестиции во периодот од година во регионот завршија во Хрватска(37%) и во Србија 27 %. 38

39 Табела 2.8 Странските директни инвестиции во земјите од Западен Балкан во период од Извор: UNCTAD, UNCTADstat Во милиони долари Албанија 7 270,9 Босна и 6 656,9 Хецеговина Хрватска ,0 Косово 3 432,9 Црна Гора 6 659,5 Србија ,2 Македонија 4 027,8 Западен Балкан ,1 Просекот на директни странски инвестиции по глава на жител во земјите од Западен Балкан во периодот од 2000 до 2012 изнесува 285 долари.според овој показател, директните странски инвестиции во долари по жител во Србија изнесуваат 341, Косово- 284, Албанија-232,Македонија-199 и БиХ-77 долари. 14 Структурата на странските директни инвестиции се уште доминираат инвестиции во финансиското посредување. Во 2012 година прво место во регионот според влезот на странски инвестиции е Хрватска во која се вложени 1,25 милијарди долари. Македонија е последна на листата со прилив од 135 милиони долари. Во Босна и Херцеговина е регистриран прилив од 633 милиони долари директни странски инвестиции, во Црна Гора со 609мил. долари, во Србија со 352 милиони долари,во Косово со 298 милиони и во Словенија од 145 милиони долари.албанија минатата година остварила 957 милиони долари странски инвестиции. 15 Вкупниот износ на странски инвестиции во Западен Балкан во период од е околу 80 милијарди долари. Најголемиот дел од инвестициите доаѓаат од неколку земји членки на Европската унија Германија, Италија, Велика Британија и Австрија Според ивештај на Светска банка за регионот на југоисточна Европа 15 Според извештајот на Конференцијата на ООН за развој (УНКТАД) за официјален статистички податоци: UNCTAD, UNCTADstat 39

40 Земја година Косово ,3 133,8 369,8 603,2 536,8 404,8 484,5 548,5 298,1 Албанија 144,3 206,4 135,0 178,0 345,7 264,3 324,4 658,5 974,3 995, , ,2 957,0 Хрватска 1 050, , , , , , , , , ,1 432, , ,6 Босна и Херцеговина 146,1 118,9 265,2 381,1 511,2 350,9 554, , ,5 149,3 324,0 379,9 632,9 Црна Гора ,9 49,4 65,4 500,6 622,0 934,4 960, ,3 760,4 558,1 609,5 Србија 3 438, , , , ,3 352, , , , , , ,3 352,2 Македонија 215,1 447,1 105,6 113,3 323,7 96,0 432,6 692,5 585,8 201,4 211,9 468,2 134,6 Западен Балкан 1 608, , , , , , , , , , , , ,1 Компаративна анализа на политиките за привлекување на Стефановски Димитар Табела 2.9 Приливи на СДИ во милиони долари во Западен Балкан ( ) Извор: UNCTAD, UNCTADstat 40

41 На график (2.5) е прикажан одливот на странските директни инвестиции од земјите на Западен Балкан во период од година.најголем одлив на инвестиции е забелажан од Хрватска(60% од одливот на инвестиции е од Хрватска) и од Србија (27%). Додека пак вкупниот одлив на странски инвестиции од земјите на Западен Балкан за период од година изнесува долари. Графикон 2.5 Одлив на СДИ во период од во проценти во земјите од Западен Балкан Извор: UNCTAD, UNCTADstat 41

Март Opinion research & Communications

Март Opinion research & Communications Март 2014 Opinion research & Communications Метод: Телефонска анкета Примерок: 800 испитаници кои следат македонски спорт стратификуван со репрезентативен опфат на сите етнички заедници, урбани и рурални

More information

ЕНаука.мк 1 милион Сајт на годината ( Образование, Наука и Култура )

ЕНаука.мк 1 милион Сајт на годината ( Образование, Наука и Култура ) Инфо ЕНаука.мк е единствениoт интернет пoртал вo Р.Македoнија кoј ги следи и пренесува најактуелните нoвoсти, истражувања и достигнувања во повеќе научни области. Главни цели на порталот се враќање на

More information

МИНИСТЕРСТВО ЗА ЕКОНОМИЈА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ИНДУСТРИСКА ПОЛИТИКА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

МИНИСТЕРСТВО ЗА ЕКОНОМИЈА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ИНДУСТРИСКА ПОЛИТИКА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА МИНИСТЕРСТВО ЗА ЕКОНОМИЈА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ИНДУСТРИСКА ПОЛИТИКА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА 2009-2020 Јуни 2009 Содржина 1. ВОВЕД... 4 1.1. Резиме... 5 2. ПРЕДИЗВИЦИ НА МАКЕДОНСКАТА ИНДУСТРИЈА... 8 2.1.

More information

ПР објави во медиуми

ПР објави во медиуми НР КИНА - СУЏОУ Изјава Економска соработка со Кина: Македонските фирми очекуваат нови зделки Данела Арсовска, претседател ПР објави во медиуми Телевизии, Весници & Веб портали ССК Сител МРТ Канал5 Алфа

More information

ОСОБЕНОСТИ НА АКТИВНОТО И НЕАКТИВНОТО ПОМЛАДО НАСЕЛЕНИЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ПОСТОЈНИ СОСТОЈБИ И ПРЕДИЗВИЦИ

ОСОБЕНОСТИ НА АКТИВНОТО И НЕАКТИВНОТО ПОМЛАДО НАСЕЛЕНИЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ПОСТОЈНИ СОСТОЈБИ И ПРЕДИЗВИЦИ И З В Е Ш Т А Ј Наслов на проектот: ОСОБЕНОСТИ НА АКТИВНОТО И НЕАКТИВНОТО ПОМЛАДО НАСЕЛЕНИЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ПОСТОЈНИ СОСТОЈБИ И ПРЕДИЗВИЦИ, Носител: Економски институт-скопје Раководители: д-р

More information

3AnA EH 6A/\KAH. PEAOBEH EKOHOMCKH H31BEWTAJ..

3AnA EH 6A/\KAH. PEAOBEH EKOHOMCKH H31BEWTAJ.. 3AnA EH 6A/\KAH. PEAOBEH EKOHOMCKH H31BEWTAJ.. Во фокусот на РЕИ 11 за западниот Балкан Економиите на регионот на западниот Балкан растеа побрзо во 2016 година во споредба со 2015 година: зајакнувањето

More information

КОРПОРАТИВЕН МЕЃУНАРОДЕН СЛАВЈАНСКИ УНИВЕРЗИТЕТ Г.Р.Державин - Свети Николе - Р.Македонија З Б О Р Н И К. на научни трудови

КОРПОРАТИВЕН МЕЃУНАРОДЕН СЛАВЈАНСКИ УНИВЕРЗИТЕТ Г.Р.Державин - Свети Николе - Р.Македонија З Б О Р Н И К. на научни трудови КОРПОРАТИВЕН МЕЃУНАРОДЕН СЛАВЈАНСКИ УНИВЕРЗИТЕТ Г.Р.Державин - Свети Николе - Р.Македонија З Б О Р Н И К на научни трудови ТРЕТА МЕЃУНАРОДНА НАУЧНА КОНФЕРЕНЦИЈА «МЕЃУНАРОДЕН ДИЈАЛОГ: ИСТОК - ЗАПАД» (КУЛТУРА,

More information

Значајни подрачја за раститенија, птици и пеперутки во Македонија. Славчо Христовски

Значајни подрачја за раститенија, птици и пеперутки во Македонија. Славчо Христовски Значајни подрачја за раститенија, птици и пеперутки во Македонија Славчо Христовски Иницијативи за заштита Птици Растенија Пеперутки Лилјаци Заштитата на сите загрозени видови поединечно е практично невозможна.

More information

УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП

УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП ЕКОНОМСКИ ФАЛКУЛТЕТ Економија на ЕУ Штип Стаменка Џорлева МЕЃУНАРОДНО ДВИЖЕЊЕ НА КАПИТАЛОТ СО ПОСЕБЕН ОСВРТ КОН СТРАНСКИТЕ ДИРЕКНИ ИНВЕСТИЦИИ - ГЛОБАЛНО И ВО Р.МАКЕДОНИЈА МАГИСТЕРСКИ

More information

Домашните наспроти странските директни инвестиции во Република Македонија: политики за поддршка и нивните ефекти

Домашните наспроти странските директни инвестиции во Република Македонија: политики за поддршка и нивните ефекти Работни студии Домашните наспроти странските директни инвестиции во Република Македонија: политики за поддршка и нивните ефекти 2016 Скопје Олеснувања за СДИ и нееднаков третман на домашните инвеститори

More information

Статистички извештај за поштенските активности во Република Македонија во 2010 година

Статистички извештај за поштенските активности во Република Македонија во 2010 година Статистички извештај за поштенските активности во Република Македонија во 2010 година Скопје, декември 2011 година Содржина: 1. Вовед...3 2. Регулација на пазарот на поштенски услуги...4 3. Поштенски услуги...6

More information

СТОПАНСКА КОМОРА НА МАКЕДОНИЈА

СТОПАНСКА КОМОРА НА МАКЕДОНИЈА СТОПАНСКА КОМОРА НА МАКЕДОНИЈА Платформа Холандија Информации за стопанската соработка меѓу Република Македонија и Холандија Септември 2009 год. Основни економски податоци Кралството Холандија е формирано

More information

ФАКТОРИ КОИ ВЛИЈААТ НА ОДЛУКИТЕ ЗА ЦЕНИТЕ КАЈ ПРОИЗВОДИТЕ ЗА ЛИЧНА И ПРОИЗВОДНА ПОТРОШУВАЧКА

ФАКТОРИ КОИ ВЛИЈААТ НА ОДЛУКИТЕ ЗА ЦЕНИТЕ КАЈ ПРОИЗВОДИТЕ ЗА ЛИЧНА И ПРОИЗВОДНА ПОТРОШУВАЧКА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет - Прилеп ФАКТОРИ КОИ ВЛИЈААТ НА ОДЛУКИТЕ ЗА ЦЕНИТЕ КАЈ ПРОИЗВОДИТЕ ЗА ЛИЧНА И ПРОИЗВОДНА ПОТРОШУВАЧКА - МАГИСТЕРСКИ ТРУД

More information

Светска Банка Партнерство со Република Македонија Слика на програмата на земјата. Април 2014 година

Светска Банка Партнерство со Република Македонија Слика на програмата на земјата. Април 2014 година Светска Банка Партнерство со Република Македонија Слика на програмата на земјата Април 2014 година 1 СКОРЕШЕН ЕКОНОМСКИ И СЕКТОРСКИ РАЗВОЈ Раст и надворешна успешност Република Македонија е мала, отворена

More information

Република Македонија Министерство за образование и наука

Република Македонија Министерство за образование и наука Република Македонија Министерство за образование и наука Национална Стратегија за вмрежување, соработка и намалување на одливот на високо образовани и стручни кадри 2013-2020 Скопје, октомври 2013 година

More information

consultancy final presentation conceptual presentation of proposals projects Feasibility Cost Study for converting space

consultancy final presentation conceptual presentation of proposals projects Feasibility Cost Study for converting space recording existing state of the facility listening to client s requests real assessment of space capabilities assessment of state of structual elements recomendation for improvement of stability of existing

More information

МАГИСТЕРСКИ ТРУД. Значењето на е-crm за остварување на конкурентска предност на компаниите

МАГИСТЕРСКИ ТРУД. Значењето на е-crm за остварување на конкурентска предност на компаниите МАГИСТЕРСКИ ТРУД Значењето на е-crm за остварување на Кандидат Вршкоска Лидија Ментор Проф.Д-р.Маргарита Јанеска Прилеп, јуни, 2014 Содржина Вовед... 4 1.Предмет, цели и методологија на истражување...

More information

УНИВЕРЗИТЕТ СВ.КИРИЛ И МЕТОДИЈ во СКОПЈЕ Економски факултет - Скопје САШО ЌОСЕВ АГРАРНА ПОЛИТИКА

УНИВЕРЗИТЕТ СВ.КИРИЛ И МЕТОДИЈ во СКОПЈЕ Економски факултет - Скопје САШО ЌОСЕВ АГРАРНА ПОЛИТИКА УНИВЕРЗИТЕТ СВ.КИРИЛ И МЕТОДИЈ во СКОПЈЕ Економски факултет - Скопје САШО ЌОСЕВ АГРАРНА ПОЛИТИКА Скопје, 2015 Издавач: Универзитет Св. Кирил и Методиј во Скопје Ректор: Проф. д-р Велимир Стојковски Рецензенти:

More information

МОДЕЛИ И ТЕХНИКИ НА ГРУПНО ОДЛУЧУВАЊЕ И НИВНАТА ПРИМЕНА ВО ДЕЛОВНИТЕ СУБЈЕКТИ ОД ПЕЛАГОНИСКИОТ РЕГИОН

МОДЕЛИ И ТЕХНИКИ НА ГРУПНО ОДЛУЧУВАЊЕ И НИВНАТА ПРИМЕНА ВО ДЕЛОВНИТЕ СУБЈЕКТИ ОД ПЕЛАГОНИСКИОТ РЕГИОН У Н И В Е Р З И Т Е Т С В. К Л И М Е Н Т О Х Р И Д С К И Е К О Н О М С К И Ф А К У Л Т Е Т П Р И Л Е П МОДЕЛИ И ТЕХНИКИ НА ГРУПНО ОДЛУЧУВАЊЕ И НИВНАТА ПРИМЕНА ВО ДЕЛОВНИТЕ СУБЈЕКТИ ОД ПЕЛАГОНИСКИОТ РЕГИОН

More information

Анализа на секторски политики Политика за конкурентност и иновации ИПА 2 МЕХАНИЗАМ ЗА ГРАЃАНСКИТЕ ОРГАНИЗАЦИИ (IPA2CSO)

Анализа на секторски политики Политика за конкурентност и иновации ИПА 2 МЕХАНИЗАМ ЗА ГРАЃАНСКИТЕ ОРГАНИЗАЦИИ (IPA2CSO) Проектот ИПА 2 Механизам за граѓанските организации e спроведуван од ЕВРОТИНК, Еко-свест, Реактор и Зенит. Овој проект е финансиран од Европската Унија, ИПА Програма за граѓанско општество и медиуми 2014,

More information

ЗБИРЕН ПЕРИОДИЧЕН ДЕЛОВЕН ИЗВЕШТАЈ за 2009 година

ЗБИРЕН ПЕРИОДИЧЕН ДЕЛОВЕН ИЗВЕШТАЈ за 2009 година ЗБИРЕН ПЕРИОДИЧЕН ДЕЛОВЕН ИЗВЕШТАЈ за 2009 година 1 1 ВОВЕД Кога се зборува за и кога се анализираат финансиските резултати на една винарска визба, мора да се земе предвид природата на деловното работење

More information

Документ на Светска банка САМО ЗА СЛУЖБЕНА УПОТРЕБА МЕЃУНАРОДНА БАНКА ЗА ОБНОВА И РАЗВОЈ МЕЃУНАРОДНА ФИНАНСИСКА КОРПОРАЦИЈА

Документ на Светска банка САМО ЗА СЛУЖБЕНА УПОТРЕБА МЕЃУНАРОДНА БАНКА ЗА ОБНОВА И РАЗВОЈ МЕЃУНАРОДНА ФИНАНСИСКА КОРПОРАЦИЈА Документ на Светска банка САМО ЗА СЛУЖБЕНА УПОТРЕБА Извештај бр. 89556-MK МЕЃУНАРОДНА БАНКА ЗА ОБНОВА И РАЗВОЈ МЕЃУНАРОДНА ФИНАНСИСКА КОРПОРАЦИЈА МУЛТИЛАТЕРАЛНА АГЕНЦИЈА ЗА ГАРАНЦИЈА НА ИНВЕСТИЦИИТЕ СТРАТЕГИЈА

More information

Определување на минималната плата - Бриф за јавните политики во Македонија

Определување на минималната плата - Бриф за јавните политики во Македонија Определување на минималната плата - Бриф за јавните политики во Македонија Д-р Марјан Петрески Надворешен соработник на Центар за економски анализи Доцент, Универзитет Американ Колеџ Скопје marjan.petreski@uacs.edu.mk

More information

ОБЛИЦИ НА ФИНАНСИРАЊЕ НА МАЛИТЕ И СРЕДНИ БИЗНИСИ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ВО РАЗЛИЧНИ ФАЗИ ОД НИВНИОТ РАЗВОЈ

ОБЛИЦИ НА ФИНАНСИРАЊЕ НА МАЛИТЕ И СРЕДНИ БИЗНИСИ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ВО РАЗЛИЧНИ ФАЗИ ОД НИВНИОТ РАЗВОЈ РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет Прилеп ОБЛИЦИ НА ФИНАНСИРАЊЕ НА МАЛИТЕ И СРЕДНИ БИЗНИСИ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ВО РАЗЛИЧНИ ФАЗИ ОД НИВНИОТ РАЗВОЈ -магистерски

More information

Ф а б р и ч е н п л и н с к и у р е д

Ф а б р и ч е н п л и н с к и у р е д Ф а б р и ч е н п л и н с к и у р е д Вовед Возилата GREAT WALL со бензински мотори можат да бидат дополнително опремени со фабрички гасен уред со течно вбризгување на горивото (Liquid Propane Injection

More information

ПРОЦЕС НА ПРИФАЌАЊЕ НА ПРОИЗВОДИТЕ ОД ПОТРОШУВАЧИТЕ (ДИФУЗИЈА НА ИНОВАЦИИ)

ПРОЦЕС НА ПРИФАЌАЊЕ НА ПРОИЗВОДИТЕ ОД ПОТРОШУВАЧИТЕ (ДИФУЗИЈА НА ИНОВАЦИИ) Доц. д-р Тамара Јованов Марјанова Економски факултет, Универзитет Гоце Делчев Штип tamara.jovanov@ugd.edu.mk Проф. д-р Ристе Темјановски Економски факултет, Универзитет Гоце Делчев Штип riste.temjanovski@ugd.edu.mk

More information

ГЛОБАЛНАТА ФИНАНСИСКА КРИЗА И ЕКОНОМСКО СОЦИЈАЛНИТЕ ПОСЛЕДИЦИ ВО МАКЕДОНИЈА СОЦИЈАЛДЕМОКРАТСКИОТ ОДГОВОР НА КРИЗАТА

ГЛОБАЛНАТА ФИНАНСИСКА КРИЗА И ЕКОНОМСКО СОЦИЈАЛНИТЕ ПОСЛЕДИЦИ ВО МАКЕДОНИЈА СОЦИЈАЛДЕМОКРАТСКИОТ ОДГОВОР НА КРИЗАТА ГЛОБАЛНАТА ФИНАНСИСКА КРИЗА И ЕКОНОМСКО СОЦИЈАЛНИТЕ ПОСЛЕДИЦИ ВО МАКЕДОНИЈА СОЦИЈАЛДЕМОКРАТСКИОТ ОДГОВОР НА КРИЗАТА Јонас Рахкола Драган Тевдовски Марија Стамболиева 1 Скопје, јуни 2009 1 Јонас Рахкола

More information

ФОСИЛНИТЕ ГОРИВА КАКО ИЗВОР НА ЕНЕРГИЈА (РЕЗЕРВИ И РЕСУРСИ)

ФОСИЛНИТЕ ГОРИВА КАКО ИЗВОР НА ЕНЕРГИЈА (РЕЗЕРВИ И РЕСУРСИ) ФОСИЛНИТЕ ГОРИВА КАКО ИЗВОР НА ЕНЕРГИЈА (РЕЗЕРВИ И РЕСУРСИ) Орце Спасовски, Даниел Спасовски Универзитет Гоце Делчев Штип Факултет за Природни и технички науки, Институт за Геологија Апстракт Во рамките

More information

Годишна инвестициска стратегија на КД Фондови

Годишна инвестициска стратегија на КД Фондови Годишна инвестициска стратегија на КД Фондови 2016 Содржина Содржина ПРИМАРНИ НАСОКИ 5 ИНВЕСТИЦИСКИ КЛАСИ 9 Профитабилност по години 10 Корелации 11 Евалуација 12 ГЛОБАЛНИ ТЕМИ 13 Монетарна политика 14

More information

ПЕТТИ СОСТАНОК НА ЕКСПЕРТСКАТА ГРУПА НА ENTERPRISE EUROPE NETWORK ЗА СЕДМАТА РАМКОВНА ПРОГРАМА

ПЕТТИ СОСТАНОК НА ЕКСПЕРТСКАТА ГРУПА НА ENTERPRISE EUROPE NETWORK ЗА СЕДМАТА РАМКОВНА ПРОГРАМА ПЕТТИ СОСТАНОК НА ЕКСПЕРТСКАТА ГРУПА НА ENTERPRISE EUROPE NETWORK ЗА СЕДМАТА РАМКОВНА ПРОГРАМА Во организација на Европскиот информативен и иновативен центар во Македонија, дел од Enterprise Europe Network,

More information

ТЕХНОЛОГИЈАТА КАКО ФАКТОР НА ЕКОНОМСКИОТ РАСТ НИЗ ПРАВЦИТЕ НА ЕКОНОМСКАТА ТЕОРИЈА

ТЕХНОЛОГИЈАТА КАКО ФАКТОР НА ЕКОНОМСКИОТ РАСТ НИЗ ПРАВЦИТЕ НА ЕКОНОМСКАТА ТЕОРИЈА Макроекономија УДК: 330.35:001.894/.895]:330.8 Стручен труд 330.8 Professional paper м-р Илија Груевски L.L.M., Ilija Gruevski ТЕХНОЛОГИЈАТА КАКО ФАКТОР НА ЕКОНОМСКИОТ РАСТ НИЗ ПРАВЦИТЕ НА ЕКОНОМСКАТА

More information

БАРAЊE ЗА ИЗДАВАЊЕ/ПРОДОЛЖУВАЊЕ НА ДОЗВОЛА ЗА ПРИВРЕМЕН ПРЕСТОЈ APPLICATION FOR ISSUE/EXTENSION OF TEMPORARY RESIDENCE PERMIT

БАРAЊE ЗА ИЗДАВАЊЕ/ПРОДОЛЖУВАЊЕ НА ДОЗВОЛА ЗА ПРИВРЕМЕН ПРЕСТОЈ APPLICATION FOR ISSUE/EXTENSION OF TEMPORARY RESIDENCE PERMIT Образец бр.2 Назив на органот до кој барањето се поднесува Name of the receiving authority Priemen штембил Stamp of receipt БАРAЊE ЗА ИЗДАВАЊЕ/ПРОДОЛЖУВАЊЕ НА ДОЗВОЛА ЗА ПРИВРЕМЕН ПРЕСТОЈ APPLICATION FOR

More information

Мониторинг извештај за скриената економија во Македонија Прелиминарни податоци

Мониторинг извештај за скриената економија во Македонија Прелиминарни податоци Мониторинг извештај за скриената економија во Македонија Прелиминарни податоци Проектот е финансиран од Европскиот инструмент за демократија и човекови права (EIDHR) Главни причини за појавата на непријавениот

More information

ПРОМЕНИ ВО РАКОВОДЕЊЕТО НА ОРГАНИЗАЦИЈА ЧИЈА ОСНОВНА ДЕЈНОСТ Е ИНЖЕНЕРИНГ

ПРОМЕНИ ВО РАКОВОДЕЊЕТО НА ОРГАНИЗАЦИЈА ЧИЈА ОСНОВНА ДЕЈНОСТ Е ИНЖЕНЕРИНГ 6. СОВЕТУВАЊЕ Охрид, 4-6 октомври 2009 Игор Трајковски, дипл.ел.инг. NETRA ltd. Telecommunication engineering, Скопје Проф.д-р. Атанас Илиев, дипл.ел.инг. ФЕИТ, Скопје ПРОМЕНИ ВО РАКОВОДЕЊЕТО НА ОРГАНИЗАЦИЈА

More information

Финансиската анализа како методолошки инструмент за оценка на финансиската стабилност и успешност на компаниите

Финансиската анализа како методолошки инструмент за оценка на финансиската стабилност и успешност на компаниите Финансиската анализа како методолошки инструмент за оценка на финансиската 1 С О Д Р Ж И Н А Вовед...3 1. Потреби и цели на финансиската анализа...5 2. Методи на финансиската анализа...9 2.1. Хоризонтална

More information

ПОЛИТИКАТА ЗА РАМНОМЕРЕН РЕГИОНАЛЕН РАЗВОЈ ВО МАКЕДОНИЈА POLITIKA PЁR ZHVILLIMIN E BARABARTЁ RAJONAL NЁ MAQEDONI

ПОЛИТИКАТА ЗА РАМНОМЕРЕН РЕГИОНАЛЕН РАЗВОЈ ВО МАКЕДОНИЈА POLITIKA PЁR ZHVILLIMIN E BARABARTЁ RAJONAL NЁ MAQEDONI ПОЛИТИКАТА ЗА РАМНОМЕРЕН РЕГИОНАЛЕН РАЗВОЈ ВО МАКЕДОНИЈА POLITIKA PЁR ZHVILLIMIN E BARABARTЁ RAJONAL NЁ MAQEDONI POLICY ON BALANCED REGIONAL DEVELOPMENT IN MACEDONIA ЦЕЛИ, ПРЕДИЗВИЦИ, ТРЕНДОВИ QЁLLIME,

More information

РЕЦЕНЗИРАНА СКРИПТА СИСТЕМИ ЗА КВАЛИТЕТ И СТАНДАРДИ

РЕЦЕНЗИРАНА СКРИПТА СИСТЕМИ ЗА КВАЛИТЕТ И СТАНДАРДИ РЕЦЕНЗИРАНА СКРИПТА СИСТЕМИ ЗА КВАЛИТЕТ И СТАНДАРДИ Елизабета Митрева Сашка Голомеова Универзитет Гоце Делчев - Штип Технолошко-технички факултет Пробиштип д-р Елизабета Митрева м-р Сашка Голомеова Системи

More information

ПРОЦЕС НА ПРОМЕНИ ВО МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЈАТА И СТРУКТУРАТА

ПРОЦЕС НА ПРОМЕНИ ВО МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЈАТА И СТРУКТУРАТА ПРОЦЕС НА ПРОМЕНИ ВО МАРКЕТИНГ СТРАТЕГИЈАТА И СТРУКТУРАТА Апстракт Организациската промена е компонента на современото претпријатие,бидејќи се смета дека процесот на промените го подобрува работниот систем.при

More information

РЕЗИМЕ Вештини, не само дипломи Управување со образованието за резултати во источна Европа и централна Азија. Светска банка

РЕЗИМЕ Вештини, не само дипломи Управување со образованието за резултати во источна Европа и централна Азија. Светска банка РЕЗИМЕ Вештини, не само дипломи Управување со образованието за резултати во источна Европа и централна Азија Ларс Сондергард и Мамта Мурти со Дина Абу Гаида, Кристијан Бодевиг и Јан Рутковски Светска банка

More information

Последни трендови и предизвици на финансиските пазари во РМ

Последни трендови и предизвици на финансиските пазари во РМ Последни трендови и предизвици на финансиските пазари во РМ м-р Маја Кадиевска Војновиќ вицегувернер Народна банка на Република Македонија 18 февруари 216 Содржина 1. Значење на развојот на финансиските

More information

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА. Економски Факултет - Прилеп МАГИСТЕРСКИ ТРУД

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА. Економски Факултет - Прилеп МАГИСТЕРСКИ ТРУД РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет "Св. Климент Охридски" - Битола Економски Факултет - Прилеп МАГИСТЕРСКИ ТРУД Маркетинг истражување во функција на донесување одлуки за избор на канали на дистрибуција на

More information

ISUZU D-MAX SINGLE (2 ВРАТИ + ПИКАП ПРОСТОР ЗА ТОВАРАЊЕ) OПРЕМЕНОСТ МЕНУВАЧ ЦЕНА СО ДДВ

ISUZU D-MAX SINGLE (2 ВРАТИ + ПИКАП ПРОСТОР ЗА ТОВАРАЊЕ) OПРЕМЕНОСТ МЕНУВАЧ ЦЕНА СО ДДВ ISUZU D-MAX SINGLE (2 ВРАТИ + ПИКАП ПРОСТОР ЗА ТОВАРАЊЕ) SATELLITE, 4X2 Мануелен менувач 18.320 EUR / 1.132.176 ден SATELLITE, 4X2, СО КЛИМА УРЕД Мануелен менувач 18.969 EUR / 1.172.285 ден SATELLITE,

More information

МКА -2000/Македонска мрежа на евалуатори МКА-2000 Здружение на менаџмент консултанти. ММЕ македонска мрежа на евалуатори

МКА -2000/Македонска мрежа на евалуатори МКА-2000 Здружение на менаџмент консултанти. ММЕ македонска мрежа на евалуатори МКА-2000 Здружение на менаџмент консултанти ММЕ македонска мрежа на евалуатори 02.12.2014 Скопје Содржина ИНФОРМАЦИЈА ЗА ПРОЕКТОТ ЗНАЧЕЊЕ НА ЕВАЛУАЦИЈАТА ВО РЕАЛИЗИРАЊЕ НА НАЦИОНАЛНИ И ЕУ ПОЛИТИКИ ОБЕМОТ

More information

1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики

1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики 1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики Екстерните статистики претставуваат сублимат од повеќе одделни статистички истражувања за прибирање, обработка и објавување податоци за состојбата

More information

РЕФОРМАТА НА ЈАВНАТА АДМИНИСТРАЦИЈА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

РЕФОРМАТА НА ЈАВНАТА АДМИНИСТРАЦИЈА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Проектот ИПА 2 Механизам за граѓанските организации e спроведуван од ЕВРОТИНК, Еко-свест, Реактор и Зенит. Овој проект е финансиран од Европската Унија, ИПА Програма за граѓанско општество и медиуми 2014,

More information

ЕКВИЛИБРИУМ. Издавач: Економски факултет - Прилеп. Економски факултет Прилеп ЕКВИЛИБРИУМ бр.11. Редакциски одбор

ЕКВИЛИБРИУМ. Издавач: Економски факултет - Прилеп. Економски факултет Прилеп ЕКВИЛИБРИУМ бр.11. Редакциски одбор Економски факултет - Прилеп ЕКВИЛИБРИУМ Економски факултет Прилеп ЕКВИЛИБРИУМ бр.11 Редакциски одбор проф. д-р Ѓорѓи Манчески; проф.д-р Славица Роческа; проф.д-р Гордана Витанова; доц.д-р. Марјан Ангелески

More information

ГЛАВНИТЕ ПРИОРИТЕТИ ВО СФЕРАТА НА ЕКОНОМИЈАТА ВО ПРОГРАМИТЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ ЗА ПРЕДВРЕМЕНИТЕ ПАРЛАМЕНТАРНИ ИЗБОРИ 2014 год.

ГЛАВНИТЕ ПРИОРИТЕТИ ВО СФЕРАТА НА ЕКОНОМИЈАТА ВО ПРОГРАМИТЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ ЗА ПРЕДВРЕМЕНИТЕ ПАРЛАМЕНТАРНИ ИЗБОРИ 2014 год. С Е Д М А П О Л И Т И Ч К А А К А Д Е М И Ј А З А С О Ц И Ј А Л Н А Д Е М О К Р А Т И Ј А 2014 Групен истражувачки труд ГЛАВНИТЕ ПРИОРИТЕТИ ВО СФЕРАТА НА ЕКОНОМИЈАТА ВО ПРОГРАМИТЕ НА ПОЛИТИЧКИТЕ ПАРТИИ

More information

Доцент д-р Јанка Димитрова Универзитет Гоце Делчев, Економски факултет Штип

Доцент д-р Јанка Димитрова Универзитет Гоце Делчев, Економски факултет Штип ОДГОВОРНОСТА НА СМЕТКОВОДИТЕЛИТЕ, МЕНАЏМЕНТОТ И РЕВИЗОРИТЕ ЗА ВЕРОДОСТОЈНОСТА, КВАЛИТЕТОТ И КРЕДИБИЛИТЕТОТ НА ФИНАНСИСКИТЕ ИЗВЕШТАИ RENSPONSIBILITY OF ACCOUNTANTS, MANAGEMENT AND AUDITORS FOR THE RELIABILITY,

More information

Даночен семинар 2011 kpmg.com.mk

Даночен семинар 2011 kpmg.com.mk КПМГ Македонија Даночен семинар 2011 kpmg.com.mk Почитувани клиенти, деловни соработници и пријатели, Ќе ни биде задоволство доколку Вие и Вашите колеги присуствувате на Даночниот семинар 2011 во организација

More information

ИЗВЕШТАЈ И ПОДАТОЦИ со состојба година објавен на година

ИЗВЕШТАЈ И ПОДАТОЦИ со состојба година објавен на година Врз основа на Одлуката на Народна банка на Република Македонија за објавување извештаи и податоци од страна на Банката (Службен весник бр.134/2007), Комерцијална банка АД Скопје објавува: СОДРЖИНА: 1.

More information

Родово буџетирање.

Родово буџетирање. Родово буџетирање http:\\www.coe.int/equality EG-S-GB (2004) RAP FIN Родово буџетирање Финален извештај на Групата специјалисти за родово буџетирање (EG-S-GB) Генерален директорат за човекови права Стразбур,

More information

Вид на квалификација Финансиско-сметководствено-банкарска насока Степен Дипломиран економист

Вид на квалификација Финансиско-сметководствено-банкарска насока Степен Дипломиран економист Кратка биографија ЛИЧНИ ИНФОРМАЦИИ Презиме и име: Билјан Александар Јованка Контакт адреса: ул. "Кеј Маршал Тито", бр. 95 Охрид, 6000 Телефон: +389 46 262147 лок. 122 Факс: +389 46 262147 E-mail: jbiljanoska@yahoo.com

More information

Од финансиска криза, до пресвртница Како американската subprime криза се претвори во светска криза која ќе ја смени глобалната економија

Од финансиска криза, до пресвртница Како американската subprime криза се претвори во светска криза која ќе ја смени глобалната економија Forum socijalna demokratija Vizii i opcii za Jugoisto~na Evropa 13 Жак ШАПИР Од финансиска криза, до пресвртница Како американската subprime криза се претвори во светска криза која ќе ја смени глобалната

More information

ПРЕКУ ИНТЕГРИРАНИ МАРКЕТИНГ КОМУНИКАЦИИ ДО ПОДОБРО ПАЗАРНО ПОЗИЦИОНИРАЊЕ НА МАКЕДОНСКОТО ВИНО

ПРЕКУ ИНТЕГРИРАНИ МАРКЕТИНГ КОМУНИКАЦИИ ДО ПОДОБРО ПАЗАРНО ПОЗИЦИОНИРАЊЕ НА МАКЕДОНСКОТО ВИНО ПРЕКУ ИНТЕГРИРАНИ МАРКЕТИНГ КОМУНИКАЦИИ ДО ПОДОБРО ПАЗАРНО ПОЗИЦИОНИРАЊЕ НА МАКЕДОНСКОТО ВИНО Тамара Јованов Марјанова 1 Еленица Софијанова 2 1 Универзитет Гоце Делчев, Економски Факултет, ул.,,крсте Мисирков,,

More information

АНАЛИЗА НА СОСТОЈБАТА И СТРУКТУРАТА НА ПОТРОШУВАЧКАТА НА ПЕНЗИОНЕРИТЕ И СТУДЕНТИТЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

АНАЛИЗА НА СОСТОЈБАТА И СТРУКТУРАТА НА ПОТРОШУВАЧКАТА НА ПЕНЗИОНЕРИТЕ И СТУДЕНТИТЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА АНАЛИЗА НА СОСТОЈБАТА И СТРУКТУРАТА НА ПОТРОШУВАЧКАТА НА ПЕНЗИОНЕРИТЕ И СТУДЕНТИТЕ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ЦЕНТАР ЗА ЕКОНОМСКИ АНАЛИЗИ (ЦЕА) Изработил: М-р. Борче Треновски, ЦЕА Скопје, Октомври 2009 Изработката

More information

СМЕТКОВОДСТВЕНО-УПРАВУВАЧКИ ПРЕДИЗВИЦИ НА СТРАТЕГИСКИТЕ ТЕХНИКИ НА МЕНАЏЕРСКОТО СМЕТКОВОДСТВО. - докторска дисертација -

СМЕТКОВОДСТВЕНО-УПРАВУВАЧКИ ПРЕДИЗВИЦИ НА СТРАТЕГИСКИТЕ ТЕХНИКИ НА МЕНАЏЕРСКОТО СМЕТКОВОДСТВО. - докторска дисертација - УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ - БИТОЛА ЕКОНОМСКИ ФАКУЛТЕТ - ПРИЛЕП м-р Татјана Спасеска СМЕТКОВОДСТВЕНО-УПРАВУВАЧКИ ПРЕДИЗВИЦИ НА СТРАТЕГИСКИТЕ ТЕХНИКИ НА МЕНАЏЕРСКОТО СМЕТКОВОДСТВО - докторска дисертација

More information

ИМИЏОТ НА ПРОИЗВОДИТЕ И НЕГОВОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ ОДЛУКАТА ЗА КУПУВАЊЕ КАЈ КУПУВАЧИТЕ

ИМИЏОТ НА ПРОИЗВОДИТЕ И НЕГОВОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ ОДЛУКАТА ЗА КУПУВАЊЕ КАЈ КУПУВАЧИТЕ РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски - Битола Економски факултет-прилеп -МАГИСТЕРСКИ ТРУД- ИМИЏОТ НА ПРОИЗВОДИТЕ И НЕГОВОТО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ ОДЛУКАТА ЗА КУПУВАЊЕ КАЈ КУПУВАЧИТЕ Кандидат: Димитар

More information

СОДРЖИНА АНАЛИЗА НА ЈАВНИОТ ДОЛГ РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА. АВТОР: Бојана М. Христовска, Аналитика тинк тенк Тамара М. Спасова, Аналитика тинк тенк

СОДРЖИНА АНАЛИЗА НА ЈАВНИОТ ДОЛГ РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА. АВТОР: Бојана М. Христовска, Аналитика тинк тенк Тамара М. Спасова, Аналитика тинк тенк АВТОР: Бојана М. Христовска, Аналитика тинк тенк Тамара М. Спасова, Аналитика тинк тенк УРЕДНИК: Кире Наумов, поранешен дополнителен Заменик Министер за Финансии СОДРЖИНА Вовед 3 Правна рамка за јавен

More information

ГОДИШЕН ЗБОРНИК YEARBOOK

ГОДИШЕН ЗБОРНИК YEARBOOK УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ ISSN 1857-7229 ГОДИШЕН ЗБОРНИК YEARBOOK ГОДИНА 2 VOLUME II GOCE DELCEV UNIVERSITY STIP FACULTY OF LAW Годишен зборник 2010 Yearbook 2010 Правен факултет, Универзитет

More information

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ. Издавач: Правен факултет ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ

УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ. Издавач: Правен факултет ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ УНИВЕРЗИТЕТ СВ. КИРИЛ И МЕТОДИЈ ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ Издавач: Правен факултет ЈУСТИНИЈАН ПРВИ СКОПЈЕ За издавачот: Проф. д-р Борче Давитковски, Декан Автори: Д-р Ана Павловска-Данева

More information

Можностите за развој на новиот финансиски производ-факторинг во Република Македонија

Можностите за развој на новиот финансиски производ-факторинг во Република Македонија Ирена ЛЕКОСКА 1 УДК 339.178.3 (497.7) Можностите за развој на новиот финансиски производ-факторинг во Република Македонија Апстракт Потребата на стопанските субјекти за современи форми за финансирање,

More information

Енергетската потрошувачка во Република Македонија и нејзиниот ефект врз билансот на плаќања Скопје, 23 ноември 2006

Енергетската потрошувачка во Република Македонија и нејзиниот ефект врз билансот на плаќања Скопје, 23 ноември 2006 Енергетската потрошувачка во Република Македонија и нејзиниот ефект врз билансот на плаќања Скопје, 23 ноември 2006 ЕНЕРГЕТСКА ЕФИКАСНОСТ И ОБНОВЛИВИ ИЗВОРИ Факултет за електротехника и информациски технологии

More information

6. Компаративна анализа со претходни истражувања Финални заклучоци и препораки...53

6. Компаративна анализа со претходни истражувања Финални заклучоци и препораки...53 Содржина Толковник на термини...4 Извршно резиме...5 Вовед 8 1. Квантитативно истражување на мислењето на граѓаните во однос на правата и дискриминацијата поврзана со групи изложени на поголем ризик и

More information

КРЕДИТНИ АРАНЖМАНИ НА МЕЃУНАРОДНИОТ МОНЕТАРЕН ФОНД -НИВНАТА СТАБИЛИЗАЦИСКА И ПРЕВЕНТИВНА УЛОГА

КРЕДИТНИ АРАНЖМАНИ НА МЕЃУНАРОДНИОТ МОНЕТАРЕН ФОНД -НИВНАТА СТАБИЛИЗАЦИСКА И ПРЕВЕНТИВНА УЛОГА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет Прилеп Магистерски труд КРЕДИТНИ АРАНЖМАНИ НА МЕЃУНАРОДНИОТ МОНЕТАРЕН ФОНД -НИВНАТА СТАБИЛИЗАЦИСКА И ПРЕВЕНТИВНА УЛОГА Кандидат:

More information

ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО

ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ НА РАБОТНОТО МЕСТО 1 ПРЕГЛЕД НА ПРАВНАТА ЗАШТИТА НА ЖРТВИТЕ ОД ВОЗНЕМИРУВАЊЕ

More information

СОЗДАВАЊЕ ИНОВАТИВНИ УЧИЛИШТА: ПОДГОТВУВАЊЕ НА УЧЕНИЦИТЕ ЗА 21-ОТ ВЕК

СОЗДАВАЊЕ ИНОВАТИВНИ УЧИЛИШТА: ПОДГОТВУВАЊЕ НА УЧЕНИЦИТЕ ЗА 21-ОТ ВЕК СОЗДАВАЊЕ ИНОВАТИВНИ УЧИЛИШТА: ПОДГОТВУВАЊЕ НА УЧЕНИЦИТЕ ЗА 21-ОТ ВЕК Скопје, 2009 Проект за основно образование ПРИРАЧНИК ЗА УЧИЛИШНИTE ТИМОВИ ЗА ПРОФЕСИОНАЛЕН РАЗВОЈ Скопје, 2009 Проект за основно образование

More information

ПРЕДЛОГ ЗА ДОНЕСУВАЊЕ НА ЗАКОН ЗА ОСНОВАЊЕ НА АГЕНЦИЈА ЗА ПРОМОЦИЈА И ПОДДРШКА НА ТУРИЗМОТ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА СО ПРЕДЛОГ НА ЗАКОН

ПРЕДЛОГ ЗА ДОНЕСУВАЊЕ НА ЗАКОН ЗА ОСНОВАЊЕ НА АГЕНЦИЈА ЗА ПРОМОЦИЈА И ПОДДРШКА НА ТУРИЗМОТ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА СО ПРЕДЛОГ НА ЗАКОН ВЛАДА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ПРЕДЛОГ ЗА ДОНЕСУВАЊЕ НА ЗАКОН ЗА ОСНОВАЊЕ НА АГЕНЦИЈА ЗА ПРОМОЦИЈА И ПОДДРШКА НА ТУРИЗМОТ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА СО ПРЕДЛОГ НА ЗАКОН Скопје, јули 2008 1. УСТАВЕН ОСНОВ ЗА

More information

ДЕЛОВНА ПОЛИТИКА, РАЗВОЕН И ФИНАНСИСКИ ПЛАН. на Стопанска банка а.д. Битола за период година. Март, 2015 година

ДЕЛОВНА ПОЛИТИКА, РАЗВОЕН И ФИНАНСИСКИ ПЛАН. на Стопанска банка а.д. Битола за период година. Март, 2015 година ДЕЛОВНА ПОЛИТИКА, РАЗВОЕН И ФИНАНСИСКИ ПЛАН на Стопанска банка а.д. Битола за период 2015-2019 година Март, 2015 година СОДРЖИНА Деловна политика, развоен и финансиски план на Стопанска банка а.д. Битола

More information

Безбедност на платниот систем со посебен осврт на платниот систем во Република Македонија

Безбедност на платниот систем со посебен осврт на платниот систем во Република Македонија УНИВЕРЗИТЕТ Св. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ - БИТОЛА Е К О Н О М С К И Ф А К У Л Т Е Т - П Р И Л Е П МАГИСТЕРСКИ ТРУД ТЕМА : Безбедност на платниот систем со посебен осврт на платниот систем во Република Македонија

More information

Штип. Кристина Анчевска

Штип. Кристина Анчевска УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ - ШТИП ЕКОНОМСКИ ФАКУЛТЕТ МБА - Менаџмент Штип Кристина Анчевска ВЛИЈАНИЕТО НА МЕНАЏМЕНТ КОНТРОЛАТА ВРЗ УСПЕШНОСТА НА РАБОТЕЊЕТО НА КОМПАНИИТЕ (со посебен осврт на текстилната дејност

More information

MANAGEMENT & LEADERSHIP SCHOOL FOR ENGINEERS МЕНАЏЕРСКА И ЛИДЕРСКА ШКОЛА ЗА ИНЖЕНЕРИ

MANAGEMENT & LEADERSHIP SCHOOL FOR ENGINEERS МЕНАЏЕРСКА И ЛИДЕРСКА ШКОЛА ЗА ИНЖЕНЕРИ MANAGEMENT & LEADERSHIP SCHOOL FOR ENGINEERS МЕНАЏЕРСКА И ЛИДЕРСКА ШКОЛА ЗА ИНЖЕНЕРИ МЕНАЏЕРСКА И ЛИДЕРСКА ШКОЛА ЗА ИНЖЕНЕРИ Институтот за Истражување во животна средина, градежништво и енергетика ИЕГЕ

More information

НАЦИОНАЛЕН ТРИПАРТИТЕН СОЦИЈАЛЕН ДИЈАЛОГ. Водич на МОТ за подобро управување

НАЦИОНАЛЕН ТРИПАРТИТЕН СОЦИЈАЛЕН ДИЈАЛОГ. Водич на МОТ за подобро управување НАЦИОНАЛЕН ТРИПАРТИТЕН СОЦИЈАЛЕН ДИЈАЛОГ Водич на МОТ за подобро управување Национален трипартитен социјален дијалог Водич на МОТ за подобро управување Меѓународната организација на трудот Copyright International

More information

Апстракт Вовед Цели и методологија на изработка на магистерскиот труд Cloud технологии и нивната примена во бизнисите...

Апстракт Вовед Цели и методологија на изработка на магистерскиот труд Cloud технологии и нивната примена во бизнисите... СОДРЖИНА Апстракт... 5 Вовед... 7 Цели и методологија на изработка на магистерскиот труд... 8 Глава 1: 1. Cloud технологии и нивната примена во бизнисите... 9 1.1 Cloud технологија и нејзиниот развој...

More information

ВРЕДНУВАЊЕ НА ЗАЛИХИТЕ СО ОСВРТ НА МСС 2 VAULATION OF INVENTORIES WITH REFERENCE TO IAS 2

ВРЕДНУВАЊЕ НА ЗАЛИХИТЕ СО ОСВРТ НА МСС 2 VAULATION OF INVENTORIES WITH REFERENCE TO IAS 2 ВРЕДНУВАЊЕ НА ЗАЛИХИТЕ СО ОСВРТ НА МСС 2 Д-р Оливера Ѓоргиева-Трајковска 1, Орце Миладиноски 2 Економски факултет, Универзитет "Гоце Делчев", Штип Краток извадок Во најголем број на деловни работења вредноста

More information

КАРАКТЕРИСТИКИ НА НАСТАВНИТЕ ПРОГРАМИ ПО МАТЕМАТИКА ЗА ОСНОВНО ОБРАЗОВАНИЕ ( , , )

КАРАКТЕРИСТИКИ НА НАСТАВНИТЕ ПРОГРАМИ ПО МАТЕМАТИКА ЗА ОСНОВНО ОБРАЗОВАНИЕ ( , , ) МАТЕМАТИЧКИ ОМНИБУС, 2 (2017), 107 121 КАРАКТЕРИСТИКИ НА НАСТАВНИТЕ ПРОГРАМИ ПО МАТЕМАТИКА ЗА ОСНОВНО ОБРАЗОВАНИЕ (1996 1998, 2007 2009, 2013 2015) Лидија Кондинска 1 Снежана Ристовска 2 Промените во наставата

More information

ЗА СОСТОЈБАТА СО ФИЛАНТРОПИЈАТА

ЗА СОСТОЈБАТА СО ФИЛАНТРОПИЈАТА МАКЕДОНИЈА 2015 ГОДИШЕН ИЗВЕШТАЈ ЗА СОСТОЈБАТА СО ФИЛАНТРОПИЈАТА Истражување Белград 2016 Фондација Каталист Таковска 38, Белград, Србија Внес и обработка на податоци: Здружение ХОРУС Скопје, Македонија

More information

КОРУПЦИЈАТА ВО ПОРАНЕШНА ЈУГОСЛОВЕНСКА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА:

КОРУПЦИЈАТА ВО ПОРАНЕШНА ЈУГОСЛОВЕНСКА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА: КОРУПЦИЈАТА ВО ПОРАНЕШНА ЈУГОСЛОВЕНСКА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА: ПОДМИТУВАЊЕТО ИСКУСЕНО ОД НАСЕЛЕНИЕТО Co-financed by the European Commission КАНЦЕЛАРИЈА НА ОБЕДИНЕТИТЕ НАЦИИ ЗА ДРОГА И КРИМИНАЛ Виена КОРУПЦИЈАТА

More information

ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА

ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА Врз основа на член 54 став 1 точка 14, а во врска со член 54 став 1 точка 8 и член 63-а, 63-б и 63-в од Законот за здравственото осигурување ( Службен весник

More information

ЗБОРНИК НА ТРУДОВИ ОД НАУЧНО-СТРУЧНА КОНФЕРЕНЦИЈА СОСТОЈБИ И ПЕРСПЕКТИВИ ВО ТУРИЗМОТ, ЕКОНОМИЈАТА И БИЗНИС ЛОГИСТИКАТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

ЗБОРНИК НА ТРУДОВИ ОД НАУЧНО-СТРУЧНА КОНФЕРЕНЦИЈА СОСТОЈБИ И ПЕРСПЕКТИВИ ВО ТУРИЗМОТ, ЕКОНОМИЈАТА И БИЗНИС ЛОГИСТИКАТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ФАКУЛТЕТ ЗА ТУРИЗАМ И БИЗНИС ЛОГИСТИКА УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП ЗБОРНИК НА ТРУДОВИ ОД НАУЧНО-СТРУЧНА КОНФЕРЕНЦИЈА СОСТОЈБИ И ПЕРСПЕКТИВИ ВО ТУРИЗМОТ, ЕКОНОМИЈАТА И БИЗНИС ЛОГИСТИКАТА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

More information

ОРГАНИ И ИНСТИТУЦИИ НАДЛЕЖНИ ЗА СПРЕЧУВАЊЕ НА ПЕРЕЊЕ ПАРИ

ОРГАНИ И ИНСТИТУЦИИ НАДЛЕЖНИ ЗА СПРЕЧУВАЊЕ НА ПЕРЕЊЕ ПАРИ ОРГАНИ И ИНСТИТУЦИИ НАДЛЕЖНИ ЗА СПРЕЧУВАЊЕ НА ПЕРЕЊЕ ПАРИ Автор: м-р Снежана Лековска Септември, 2014 г ВОВЕД На почеток од секоја дискусија за комплексна тема како што е перењето пари, секогаш е корисно

More information

ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА ПРИРАЧНИК ЗА РАБОТА СО МОДУЛОТ ПОДНЕСУВАЊЕ НА БАРАЊЕ ЗА БОЛЕДУВАЊЕ ПРЕКУ ПОРТАЛОТ НА ФЗОМ

ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА ПРИРАЧНИК ЗА РАБОТА СО МОДУЛОТ ПОДНЕСУВАЊЕ НА БАРАЊЕ ЗА БОЛЕДУВАЊЕ ПРЕКУ ПОРТАЛОТ НА ФЗОМ ФОНД ЗА ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ НА МАКЕДОНИЈА ПРИРАЧНИК ЗА РАБОТА СО МОДУЛОТ ПОДНЕСУВАЊЕ НА БАРАЊЕ ЗА БОЛЕДУВАЊЕ ПРЕКУ ПОРТАЛОТ НА ФЗОМ Скопје, март 2015 година Содржина 1 Процес на поднесување на барање

More information

ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА ЗДРАВСТВЕН ИНФОРМАЦИСКИ СИСТЕМ И ЗДРАВСТВЕНА ЕЛЕКТРОНСКА КАРТИЧКА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА ЗДРАВСТВЕН ИНФОРМАЦИСКИ СИСТЕМ И ЗДРАВСТВЕНА ЕЛЕКТРОНСКА КАРТИЧКА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА УНИВЕРЗИТЕТ Св. Климент Охридски Битола ФАКУЛТЕТ ЗА ИНФОРМАТИЧКИ И КОМУНИКАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ ИМПЛЕМЕНТАЦИЈА НА ЗДРАВСТВЕН ИНФОРМАЦИСКИ СИСТЕМ И ЗДРАВСТВЕНА ЕЛЕКТРОНСКА КАРТИЧКА ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА магистерски

More information

Петти состанок на Локалната советодавна група Записник од состанокот

Петти состанок на Локалната советодавна група Записник од состанокот Technical Assistance for Civil Society Organisations Macedonian Office This project is funded by the European Union. Петти состанок на Локалната советодавна група Записник од состанокот Датум: 26ти Октомври

More information

Универзитет Св. Климент Охридски - Битола

Универзитет Св. Климент Охридски - Битола Универзитет Св. Климент Охридски - Битола Факултет за информатички и комуникациски технологии Информатика и компјутерска техника ПИЛОТ ИМЛЕМЕНТАЦИЈА НА MOODLE ПЛАТФОРМА ВО СРЕДНО ОБРАЗОВАНИЕ - магистерски

More information

1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики

1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики 1. Општи методолошки појаснувања за екстерните статистики Екстерните статистики претставуваат сублимат од повеќе одделни статистички истражувања за прибирање, обработка и објавување податоци за состојбата

More information

ПРАВА НА ИМАТЕЛИТЕ НА АКЦИИ СО ПОСЕБНО ВНИМАНИЕ НА ПРАВАТА ШТО ГИ НУДАТ ПРИОРИТЕТНИТЕ АКЦИИ И НИВНА ЗАШТИТА

ПРАВА НА ИМАТЕЛИТЕ НА АКЦИИ СО ПОСЕБНО ВНИМАНИЕ НА ПРАВАТА ШТО ГИ НУДАТ ПРИОРИТЕТНИТЕ АКЦИИ И НИВНА ЗАШТИТА ПРАВА НА ИМАТЕЛИТЕ НА АКЦИИ СО ПОСЕБНО ВНИМАНИЕ НА ПРАВАТА ШТО ГИ НУДАТ ПРИОРИТЕТНИТЕ АКЦИИ И НИВНА ЗАШТИТА Автор: м-р Валентина Доревска Септември, 2014 година Според Законот, акцијата е сопственичка

More information

ВОДИЧ ЗА КОРПОРАТИВНА ФИЛАНТРОПИЈА

ВОДИЧ ЗА КОРПОРАТИВНА ФИЛАНТРОПИЈА Гледам дека постојано се купува нов мебел, често евтин, неквалитетен и само за фалење пред другите. Сакам да придонесам да се изработува квалитетен мебел, бидејќи забораваме дека тоа се нешта што најмногу

More information

ЗДРАВЈЕТО НА РОМИТЕ И НИВНИОТ ПРИСТАП ДО ЗДРАВСТВЕНАТА ЗАШТИТА ОД РОДОВ АСПЕКТ

ЗДРАВЈЕТО НА РОМИТЕ И НИВНИОТ ПРИСТАП ДО ЗДРАВСТВЕНАТА ЗАШТИТА ОД РОДОВ АСПЕКТ ЗДРАВЈЕТО НА РОМИТЕ ЗДРАВЈЕТО НА РОМИТЕ И НИВНИОТ ПРИСТАП ДО ЗДРАВСТВЕНАТА ЗАШТИТА ОД РОДОВ АСПЕКТ 1 Издава: Фондација Отворено општество Македонија За издавачот: Владимир Милчин, Извршен директор Автори

More information

БИЗНИС ИНФО ГОЛЕМИТЕ ИНФРАСТРУКТУРНИ ПРОЕКТИ ВО ЗЕМЈАВА НА МЕТА НА АВСТРИСКИ КОМПАНИИ БИЗНИС ИНФО

БИЗНИС ИНФО ГОЛЕМИТЕ ИНФРАСТРУКТУРНИ ПРОЕКТИ ВО ЗЕМЈАВА НА МЕТА НА АВСТРИСКИ КОМПАНИИ БИЗНИС ИНФО СТОПАНСКА КОМОРА НА МАКЕДОНИЈА bsi. ISO 9001 Quality Management FS 549642 godini 1922-2014 Ваш деловен соработник во светот на бизнисот Број 198 www.mchamber.mk 06.11.2014 Македонско-австриски бизнис-форум

More information

УНИВЕРЗИТЕТ "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ШТИП ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ АКАДЕМСКА ГОДИНА 2011/2012 ПРЕДМЕТ ВОВЕД ВО ПРАВОТО НА ЕВРОПСКАТА УНИЈА. Доц. д-р Љупчо Сотироски

УНИВЕРЗИТЕТ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ ШТИП ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ АКАДЕМСКА ГОДИНА 2011/2012 ПРЕДМЕТ ВОВЕД ВО ПРАВОТО НА ЕВРОПСКАТА УНИЈА. Доц. д-р Љупчо Сотироски УНИВЕРЗИТЕТ "ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ" ШТИП ПРАВЕН ФАКУЛТЕТ АКАДЕМСКА ГОДИНА 2011/2012 ПРЕДМЕТ ВОВЕД ВО ПРАВОТО НА ЕВРОПСКАТА УНИЈА - Доц. д-р Љупчо Сотироски Штип, 2011 година 1 С О Д Р Ж И Н А 1 ЕВРОПСКАТА ИНТЕГРАЦИЈА

More information

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет Прилеп

РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет Прилеп РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА Универзитет Св. Климент Охридски Битола Економски факултет Прилеп СМЕТКОВОДСТВЕН ТРЕТМАН НА НЕМАТЕРИЈАЛНИТЕ СРЕДСТВА ВО ДЕЛОВНИТЕ СУБЈЕКТИ Кандидат: Китевска Маја Досие бр. 46/09 Ментор:

More information

Европската. значи да се биде европски граѓанин. автор: Милорад Петрески

Европската. значи да се биде европски граѓанин. автор: Милорад Петрески Европската Унија и што значи да се биде европски граѓанин автор: Милорад Петрески - магистранд по меѓународно јавно право и меѓународни односи на Правниот факултет Јустинијан Први", Скопје 9 мај Денот

More information

Проект: Поголема партиципација - подобри политики и регулативи. Екстерно оценување, предизвици и следни чекори: Екстерно оценување по секоја цена?

Проект: Поголема партиципација - подобри политики и регулативи. Екстерно оценување, предизвици и следни чекори: Екстерно оценување по секоја цена? Проект: Поголема партиципација - подобри политики и регулативи Екстерно оценување, предизвици и следни чекори: Екстерно оценување по секоја цена? Проект: Поголема партиципација - подобри политики и регулативи

More information

год. V / бр. 28 / СПИСАНИЕ НА КомораТА на овластени архитекти и овластени инженери на република македонија ISSN X

год. V / бр. 28 / СПИСАНИЕ НА КомораТА на овластени архитекти и овластени инженери на република македонија ISSN X год. V / бр. 28 /2.2016 СПИСАНИЕ НА КомораТА на овластени архитекти и овластени инженери на република македонија ISSN 1857-7 44X воведник Вонред. професор д-р Јосиф Јосифовски Главен и одговорен уредник

More information

Вовед во електронска трговија. ПОГЛАВЈЕ 1 Револуцијата само што започна ПОГЛАВЈЕ 2 Бизнис модели и концепти во елекгронската трговија

Вовед во електронска трговија. ПОГЛАВЈЕ 1 Револуцијата само што започна ПОГЛАВЈЕ 2 Бизнис модели и концепти во елекгронската трговија Вовед во електронска трговија ПОГЛАВЈЕ 1 Револуцијата само што започна ПОГЛАВЈЕ 2 Бизнис модели и концепти во елекгронската трговија 1 Револуцијата само што започна ЦЕЛИ Н А УЧЕЊЕ Откако ќе го прочитате

More information

Сузана МИОВСКА-СПАСЕВА УДК: :

Сузана МИОВСКА-СПАСЕВА УДК: : ГОДИШЕН ЗБОРНИК 35 Сузана МИОВСКА-СПАСЕВА УДК: 165.021:378.091.214 ВИСОКОТО ОБРАЗОВАНИЕ КАКО АМБИЕНТ ЗА КРИТИЧКО МИСЛЕЊЕ Кратка содржина Во трудот се актуелизира потребата од критичко мислење и неговата

More information

(ПРВА ГОДИНА) Д-р Радмил Поленаковиќ Д-р Драган Шутевски

(ПРВА ГОДИНА) Д-р Радмил Поленаковиќ Д-р Драган Шутевски ИНОВАЦИИ И ПРЕТПРИЕМНИШТВО (ПРВА ГОДИНА) Д-р Радмил Поленаковиќ Д-р Драган Шутевски д-р Радмил Поленаковиќ д-р Драган Шутевски ИНОВАЦИИ И ПРЕТПРИЕМНИШТВО за I година средно гимназиско и уметничко образование

More information

а) Сексуално и репродуктивно здравје - Пристап до информации - Лица со оштетен вид и слух - Македонија - Истражувања

а) Сексуално и репродуктивно здравје - Пристап до информации - Лица со оштетен вид и слух - Македонија - Истражувања 1 CIP - Каталогизација во публикација Национална и универзитетска библиотека «Св. Климент Охридски», Скопје 613.88-056.262/.263(497.7)(047.3) ПРИСТАП до информации и услуги за сексуално и репродуктивно

More information

Стратегија за развој на Македонски интегриран здравствен информатички систем

Стратегија за развој на Македонски интегриран здравствен информатички систем Министерство за здравство на РМ Проект за управување со здравствениот сектор Стратегија за развој на Македонски интегриран здравствен информатички систем Предговор и абстракт за менаџментот Примарната

More information