È A S O P I S K U Æ E K L A S T E R A / B E S P L A T A N P R I M E R A K / J A N U A R KLASTERI NOVO POGLAVLJE
|
|
- Donna Garrett
- 5 years ago
- Views:
Transcription
1 06 È A S O P I S K U Æ E K L A S T E R A / B E S P L A T A N P R I M E R A K / J A N U A R KLASTERI NOVO POGLAVLJE
2 Savet za klastere Privredne komore Srbije i LEDIB Kuća klastera na 15.TCI konferenciji u Baskiji SRPSKIM KLASTERIMA ŠIROM OTVORENA VRATA SVETA Izlaganjem teme Koncept LEDIB Kuće klastera- kao alat za podsticanje kompetitivnosti i zapošljavanja na Balkanu ostvarena promocija srpskih klastera i iskorišćena mogućnost internacionalizacije i povezivanja sa klasterima iz svetske mreže Delegacija Saveta za klastere Privredne komore Srbije i LEDIB Kuće klastera učestvovala je na jubilarnoj 15. konferenciji TCI u San Sebastijanu od 16.do 19.oktobra. TCI je vodeća globalna mreža stručnjaka za kompetitivnost, klastere i inovacije koja okuplja 4000 stručnjaka iz 111 zemalja a LEDIB Kuća klastera je jedina organizacija iz Srbije koja je član TCI. U delegaciji su bili direktor LEDIB programa mr Karsten Lund, predsednik Saveta za klastere PKS mr Danka Milojković i predsednik Upravnog odbora Saveza LEDIB Kuće klastera Goran Zlatković. Oni su promovisali srpske klastere i nastojali da iskoriste mogućnost internacionalizacije i umrežavanja sa klasterima iz svetske mreže. Na jubilarnoj konferenciji TCI, koja je okupila više od 350 učesnika iz sveta, predstavljeni su srpski klasteri i to u okviru radionice Međunarodno iskustvo u kreiranju strategije razvoja klastera, kojom je moderirao Werner Pamminger iz Clusterland Upper Austia. Goran Zlatković je izložio temu Koncept LEDIB Kuće klastera kao alat za podsticanje kompetitivnosti i zapošljavanja na Balkanu osvrnuvši se na početak razvoja klastera u Niškom regionu. Predstavio je primere uspešnih klastera sa područja jugoistočne Srbije i izazove sa kojima se susreću klasteri na putu uspostavljanja i razvoja. Posebnu pažnju je posvetio jedinstvenom događaju okupljanja klastera balkanskih zemalja Dani klastera Nakon prezentacije, kaže Zlatković, usledila je diskusija gde je učesnike najviše interesovalo kako je Kuća klastera u toku jedne godine poslovanja uspela da u svoje članstvo okupi skoro sve klastere u Srbiji, odnosno 58 klastera. Objasnio sam da je ključni događaj koji je privukao sve klastere iz Srbije i okruženja bila Druga balakanska konferencija Dani klastera u čijem su radu učestvovala 43 prezentera stručnjaka u oblasti razvoja klastera i klaster menadžera. Osim toga, iskazano je interesovanje kojim industrijama pripadaju klasteri u Srbiji, a posebno kod tekstilnog klastera ih je zanimala struktura članstva. Takodje sam im objasnio da su klasteri u Srbji organizovani u svim industrijskim sektorima sa akcentom na IT klastere, automobilsku industriju, metalski sektor, proizvodnju i preradu hrane, zdravstveni turizam i tekstilni sektor uz opasku da srpski tekstilni klasteri obuhvataju uglavnom proizvođače koji razvijaju sopstvene brendove. Auditorijum je bio zaintereosvan za informaciju o tome ko upravlja i ko generiše razvoj klastera u Srbiji-kaže Zlatković. Suprotno razvijenim zemljama gde država generiše razvoj klastera kroz nacionalnu i regionalne strategije razvoja, u uslovima privređivanja u Srbiji to nije slučaj. U Srbiji razvoj klastera se odvija u pravcu 2 InfoCluster
3 odozdo na gore, dakle, inicijativa kreće od poslovne zajednice koja je uglavnom podržana donacijama međunarodnih organizacija. Nacionalni fond za razvoj klastera je simboličan tako da strateške podrške razvoju klastera sa nacionalnog i regionalnih nivoa faktički nema. Učesnicima u diskusiji sam predočio da se privrednici određenog sektora povezuju zbog zajedničkih poslovnih interesa, uključuju obrazovnonaučno- istraživačke institucije na bazi dobrovoljnosti, kao i predstavnike lokalne samouprave do nivoa njihovog informisanja. Težnja je da se ostvari čvršće povezivanje između poslovnog, javnog i obrazovnog sektora jer je to ključ organizovanog ekonomskog razvoja kroz inovacije njihov razvoj i komercijalizaciju. Inače, naša delegacija se i ovom prilikom uverila da je zajednička nit kod svih klastera u svetu istrajan rad na uspostavljanju poverenja između članica što predstavlja dugoročan proces koji rezultira sinergetskim delovanjem članica i većem stepenu njihove održivosti. Takodje, naglasio je Zlatković, najvažnija aktivnost klaster fasilitatora i menadžera jeste rad na terenu, stalni kontakt sa privrednicima radi informisanja o njihovim potrebama i mogućnostima povezivnja zbog lakšeg rešavanja identičnih problema. Zapravo, treba raditi kontinuirano na izgradnji kapaciteta imajući u vidu činjenicu da bez podrške države i najrazvijeniji klasteri u svetu ne mogu da opstanu. Mehanizam razvoja klastera, naglasio je Zlatković, podrazumeva stalan kontak sa privrednicima, njihovo informisanje, povezivanje, pružanje konsalting usluga, obuka i sve to prema njihovim iskazanim potrebama. Znanje i iskustvo u razvoju klastera,u svetu stvarano poslednje dve decenije, ukazuju da je koncept klastera nezamenljiv alat u razvoju malih i srednjih preduzeća i podsticanju inovativnosti i kompetitivnosti. To je koncept kojim podsticajna sredstva zaista stižu onome kome su namenjena- mikro, malim i srednjim preduzećima. -Značaj TCI konferencije potvrdjuje učešće prof.dr Majkla Portera sa Harvardskog Univerziteta koji je začetnik koncepta razvoja klastera-kaže Zlatković. Zajednička tema svih prezentacija odnosila se na izgradnju konkurentnosti u vreme velikih svetskih ekonomskih promena u skladu sa specifičnostima regiona. Najvažniji zaključci se odnose na to da ne postoji univerzalni model i da koristi od strategije razvoja klastera nije moguće ostvariti odmah. Razvoj klastera zahteva vreme, energiju, snažno upravljanje, izgradnju poverenja i angažovanje društvenog kapitala. U narednom periodu posebna pažnja biće posvećena strategiji smart specijalizacije te je formirana Fondacija za klastere i konkurentnost u okviru koje će biti organizovani specijalistički programi za trenere u oblasti razvoja klastera. Dogovoreno je da se sledeća,16.konferencija TCI održi u Koldingu u organizaciji REG X Danske akademije za razvoj klastera. I NIŠ MOGUĆI DOMAĆIN TCI KONFERENCIJE Mr Danka Milojković je, u svojstvu predsednika Saveta za klastere PKS i direktora Kuće klastera, upoznala predsednika TCI prof. dr Kristijana Ketela sa klasterskim inicijativama u Srbiji, radom Saveta i Kuće klastera i predložila da se jedna od narednih TCI konferencija održi u Nišu. Predlog je naišao na odobravanje dopunjen izjavom da su započeti razgovori sa Bugarskom i Grčkom u vezi razvoja klastera i širenja mreže TCI u ovim zemljama. Srpska delegacija je na konferenciji ostvarila brojne kontakte sa poslovnim liderima, klaster menadžerima, stratezima, istraživačima i konsultantima. Kontakti će biti dostupni svim klasterima i partnerima u Srbiji preko info servis centra Kuće klastera. InfoCluster 3
4 Serbian Chamber of Commerce Cluster Council and LEDIB Cluster House at 15th TCI Conference in Basque SERBIAN CLUSTERS PRESENTED TO THE WORLD Delegation of the LEDIB Cluster House and the Serbian Chamber of Commerce participated at the 15th Annual TCI Conference in San Sebastian on October 16-19, Cooperation of the Serbian Chamber of Commerce Cluster Council, the only advisory body for clusters in Serbia and the Cluster House representing the national platform for cluster development in Serbia, resulted in their promotion at this Conference that assembled more than 350 participants from all over the world. Within the workshop International Experience in Designing Cluster Development Strategy, facilitated by Werner Pamminger from Cluster-land Upper Austria, Goran Zlatkovic made a presentation on LEDIB Cluster House Concept as a Tool for Increasing Competitiveness and Employment in the Balkans, looking back to the beginnings of the cluster development in Nis region. The most successful examples of practice from the Southeast of Serbia were presented, as well as the challenges the clusters have encountered in the process of their establishment and development. Special attention was drawn to the unique event Days of Clusters 2012 which gathered clusters from the Balkan countries. This actually meant promotion of Serbian clusters and opportunity for internationalisation and liaising with the global cluster network. The presentation was followed by the discussion, Goran Zlatkovic said. Most of the participants were interested in how it was possible for the Cluster House to gather almost all clusters from Serbia, 58 clusters in total, only in one year of its functioning. I explained that the key event that had attracted all clusters from Serbia and the region was II Balkan Conference Days of Clusters with 43 experts in cluster development and cluster managers as participants. Additionally, great interest was expressed on what the predominant industry sectors in Serbia were and particularly the membership structure within the textile sector. I have also explained that the clusters in Serbia are organized in all sectors, such as IT, automotive industry, metal industry, food production and processing, health tourism and textile setor, emphasizing that textile clusters gather producers that design their own brands. The audience wanted to know who the main actors of cluster development and management are in Serbia. Unlike the developed countries where it is the state that generates the development of clusters through the national and regional development strategies, it is not the case in the economic context of Serbia. The development of clusters in Serbia has a bottom-up approach, so that the initiative is developed at the level of business organization and is mostly funded by international organizations. The national fund for the cluster development is a symbolic one so that there is actually no strategic support coming from the national and regional level. Also, I have explained that businessmen dealing in certain sectors liaise with scientific and research institutions on voluntary basis out of mutual business inter- est and with local self-government representatives who are only familiar with the concept itself. TCI is a leading global network of experts in competitiveness, clusters and innovativeness with more than 4000 experts from 111 countries. LEDIB Cluster House is the only organization from Serbia that is a member of TCI. Cluster House membership in TCI network contributes to the development of clusters in Serbia through transfer of contemporary knowledge on competitiveness, best practices and first-hand expertise; availability of resources through database of cluster initiatives, members and monthly e-news; possibility of regional initiatives networking, special interest groups and workshops. 4 InfoCluster
5 Treća balkanska konferencija Dani klastera ZA ODRŽIV EKONOMSKI RAZVOJ NEOPHODNA STRATEGIJA RAZVOJA KLASTERA Osnovna poruka Konferencije Dani klastera se odnosi na očekivanja da država podrži novi način pristupa privrednom organizovanju radi unapredjenja razvoja inovativnog poslovanja, većeg izvoza, strateškog povezivanja i stvaranja povoljnijeg ambijenta za investiranje. Predstavnici Danske, Španije, Madjarske, Bugarske, Makedonije, Republike Srpske, Crne Gore kao i više od 20 srpskih klastera izneli svoja iskustva, stavove i predloge koji će doprineti daljem i bržem razvoju mrže klastera. Treća balkanska konferencija Dani klastera, najznačajniji skup klasterskih organizacija Srbije, održana je 25. i 26.oktobra u Hotelu Tami residence, u organizaciji Kuće klastera i uz podršku LEDIB programa i Saveta za klastere Privredne komore Srbije. U radu konferencije učestvovala su 163 predstavnika srpskih i klastera balkanskih zemalja kao i predstavnici diplomatskog kora, ministarstava balkanskih zemalja, institucija podrške razvoju sektora malih i srednjih preduzeća, poslovnih organizacija i klastera i evropskih zemalja. Od 163 učesnika konferencije bilo je prisutno 32 klastera (domaćih 24, inostranih 8), 45 institucija podrške (domaćih 33, inostranih 12), šest naučno- istrživačkih organizacija, tri EU programa i 27 predstavnika stručne javnosti iz evropskih zemalja. Osnovna tema ove medjunarodne konferencije se odnosila na podršku održivom lokalnom ekonomskom razvoju, efikasnijem povezivanju institucija sa sektorom malih i srednjih preduzeća i boljem pozicioniranju Niša i regiona kao povoljnog poslovnog okruženja za investiranje i privredni napredak. Treću balkansku konferenciju Dani klastera otvorio je direktor LEDIB programa Kartsten Lund koji je pozdravljajući brojne goste napomenuo da se Danski program za loklani ekonomski razvoj na Balkanu- LEDIB svih pet minulih godina svesrdno zalagao za razvoj klastera u Niškom okrugu i paralelno doprinosio sveukupnom razvoju klastera u Srbiji. -Učinjen je značajan korak od prve ideje o okupljanju srpskih a zatim i balkanskih klastera do danas kada Kuća klastera okuplja 59 klastera u Srbiji i posvećeno radi na informisanju, promociji i internacionalizaciji srpskih klastera koji su, izmedju ostalog, dobili prvi Trening centar za razvoj klastera, prvi katalog, edukativno informativne televizijske emisije ali i mogućnost da na organizovan način lobiraju za povoljnije okruženje za razvoj klastera-rekao je direktor Lund. Klastersko povezivanje malih i srednjih preduzeća radi ostvarivanja zajedničkih poslovnih interesa je pravi, a možda i jedini, način za brži razvoj ali i opstanak na sve zahtevnijem tržištu upravo sada u vreme velike ekonomske recesije. Ovogodišnja konferencija Dani klastera čini korak bliže razvoju klastera na Balkanu budući da se prijavilo 45 prezentera koji su sa više od 160 učesnika konferencije razmatrali mogućnost strateškog planiranja razvoja klastera na Balkanu, važnost uloge javno-privatnog partnerstva u razvoju klastera i potrebu za povezivanjem i promocijom balkanskih klastera. -Razvoj malih i srednjih preduzeća, kao jedan od prioriteta u politici grada, nije moguć bez podrške, kako republičkih, tako i gradskih institucija, ali i bez povezivanja preko klastera, poslovnih inkubatora i naučno-tehnoloških parkova-rekao je pozdravljajući skup,član Gradskog veća Mihailo Zdravković. Dani klastera su odlilčna prilika za povezivanje institucija značajnih za razvoj klastera i sektora malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u Srbiji,ali i promociju srpskih klastera na nacionalnom i međunarodnom nivou. Takođe, Dani klastera su značajni kako bi i mi, koji živimo i radimo u Nišu, čuli i videli kako to rade naše kolege u okruženju. Kao grad koji uporno radi na iznalaženju načina i mogućnosti InfoCluster 5
6 za otvaranje novh radnih mesta i zapošljavanje naših sugrađana, ova manifestacija je odlična prilika da se Niš i Niški region pokažu kao dobro okruženje za razvoj biznis sektora, a kao nadgradnju toga razvoj klastera. Učesnike konferencije Dani klastera pozdravili su i dali punu podršku ovom modelu umrežavanja MSP sektora, u ime Ambasade Kraljevine Danske u Srbiji Andreas Zilken, regionalni koordinator trgovinskog odeljenja zapadnog Balkana, predstavnik Kancelarije za evropske integracije Republike Srbije Ana Ilić, u ime vodećeg partnera ovogodišnje konferencije- Saveta za klastere Privredne komore Srbije prof. dr Aleksandar Gračanac, koordinator Odbora za mala i srednja preduzeća nacionalne komore.ispred Nacionalne agencije za regionalni razvoj Srbije skup je pozdravila Svetlana Nikolić, u ime Univerziteta u Nišu obratio se prof. dr Nenad Pavlović, prorektor za nauku i izdavačku delatnost a u ime Gradjevinsko-arhitektonskog fakulteta u Nišu prof dr Dragan Arandjelović. Ispred Regionalne Privredne Komore Niš, višegodišnjeg partnera Kuće klastera, učesnike konferencije je pozdravio Aleksandar Popović a ispred Regionalne razvojne agencije JUG direktor Bojan Avramović. Usledila su i pozdravna obraćanja direktora Inkubator centra Niš Jasne Stevović, direktora Slobodne zone Jug Bobana Matića a na kraju je u ime organizatora konferencije dobrodošlicu gostima poželela mr Danka Milojković, direktor konferencije, rukovodilac Kuće klastera i predsednik Nacionalnog Saveta za klastere. ZAHVALNOST ZA PODRŠKU U organizaciji Kuće klastera i uz podršku LEDIB programa i Saveta za klastere Privredne komore Srbije učesnicima Treće balkanske konferencije Dani klastera priredjena je zajednička večera i druženje u Hotelu Tami residence. Tom prilikom je, u znak zahvalnosti, direktor Konferencije mr Danka Milojković uručila priznaja najzaslužnijima za podršku razvoju klastera na Balkanu. Takodje, doneta je odluka da se Četvrta balkanska konferencija Dani klastera iduće godine održi u Sofiji, glavnom gradu Bugarske. Kamerni orkestar CONCERTANTE Fakulteta umetnosti Univerziteta u Nišu pod diregintskom palicom prof. mr Milene Injac, goste je uvela u svet harmonije koja je uslov svakog uspešnog udruživanja. Valja podsetiti na vreme stvaranja Dana klastera kada je, 2010.godine u organizaciji Saveza start up klastera Niškog regiona i uz podršku LEDIB programa, realizovan Prvi međunarodni sajam malih i srednjih preduzeća i klastera u Nišu. Tom prilikom je održan jednodnevni seminar Dani klasteraa koji je okupio klastere i institucije podrške iz Srbije. Na prošlogodišnjoj konferenciji Dani klastera pod naslovom Klasteri nosioci održivog ekonomskog razvoja učestvovala su 23 klastera i 28 institucija iz Danske, Slovenije, Mađarske, Hrvatske, Republike Srpske i Makedonije, zatim šest evropskih programa, predstavnici nacionalnih i regionalnih medija. Na konferenciji su prezentovana 33 primera dobre prakse, potpisan je Sporazum o saradnji između Kuće klastera i 17 klasterskih organizacija, kada je Kuća klastera iz Niša prerasla u nacionalnu platformu za razvoj klastera u Srbiji. Sada, Kuća klastera u saradnji sa Savetom za klastere Privredne komore Srbije okuplja 59 klastera u Srbiji, posvećeno radi na informisanju, promociji i internacionalizaciji srpskih klastera. Formiranjem Kuće klastera, kao krovne organizacije za potporu klasterima u Srbiji, postavljeni su čvrsti temelji za dalju nadgradnju i podršku ekonomskom rastu i razvoju sektora malih i srednjih preduzeća. Jer ovaj sektor predstavlja osnovu ukupnog privrednog razvoja imajući u vidu činjenicu da su devastirani veliki industrijski sistemi koji su svojevremeno bili nosioci ekonomskog razvoja. Na osnovu partnerstva Kuće klastera i Saveta za klastere Privredne komore Srbije, a uz podršku LEDIB programa, klasteri u Srbiji su dobili Prvi trening centar za razvoj klastera, prvi katalog i edukativno informativne televizijske emisije Klasteri u Srbiji, kao i mogućnost da na organizovan način lobiraju za povoljniji ambijent za razvoj klastera. Treća balkanska konferencija Dani klastera drugog dana rada nastavila je razmatranje strateškog planiranja razvoja klastera na Balkanu, pitanja vezana za ulogu medjunarodnih organizacija i institucija podrške uz primere dobre prakse razvoja klastera i portrete umreženih klastera. Učesnici konferencije su takodje, u okviru Info sata, održali medjusobne sastanke i neposredne poslovne razgovore (B2B i C2C) na kojima su se u četiri oka dogovarali o mogućnostima sardanje i povezivanja radi realizacije zajedničkih interesa. Ovaj najznačajniji skup klasterskih organizacija Srbije treba da doprinese kreiranju mreže klastera na Balkanu i razvoju Balkanske strategije razvoja klastera, novog načina pristupa privrednom organizovanju radi unapredjenja razvoja inovativnog poslovanja, većeg izvoza i strateškog povezivanja. Klasteri su, kako naglašavaju učesnici konferencije, izvanredan model kojim se povećava konkurentnost malih i srednjih preduzeća uz primenu znanja i prakse iz EU kao i standarda i preporuka Evropske komisije. Sledeći tu platformu teme o kojima se raspravljalo zašle su u srž skoro svih privrednih delatnosti malih i srednjih preduzeća udruženih u klastere, kao i načinima efikasnijeg povezivanja klastera sa institucijama od značaja za dalji razvoj lokalnog i regionalnog okruženja. Put razvoja klastera nije lak ni jednostavan ali, kako je zaključeno na ovoj konferenciji, treba istrajati, suočavati se sa svim izazovima i probleme rešavati na najefikasniji način. U tom pogledu veliku korist učesnici Treće balkanske konferencije Dani klastera stekli su od prezentacije petnaestogodišnjeg iskustva upravljanja klaster inicijativama 6 InfoCluster
7 REZULTATI KONFERENCIJE * Potreba aktivnog uključivanja balkanskih država u strateški razvoj klastera kao stožera za inovativnost, konkurentnost i smanjenje stope nezaposlenosti * Potreba za sistemskim strateškim planiranjem razvoja klastera balkanskih zemalja * Potreba za organizovanim umrežavanjem klastera balkanskih zemalja * Upoznavanje klasterskih organizacija sa najnovijim evropskim trendovima u poslovanju i klasterizaciji * Povezivanje klastera, poslovnih organizacija i institucija * Skretanje pažnje evropske stručne javnosti na potrebe i mogućnosti balkanskih zemalja u oblasti razvoja klastera radi efikasnijeg pristupa fondovima * Potreba za aktivnijim učešćem finansijskih institucija u klasterima koje je izložio Enrik Pedros iz Španije, zatim iskustva klaster menadžera Nikolaja Sederberg Rotbola iz Danske, Janoša Keresnija iz Madjarske, Mustafe Čaušova vodećeg eksperta Ministarstva privrede, energetike i turizma Bugarske, dr Nikoline Trajanoske iz Ministarstva ekonomije Makedonije, Slobodana Markovića direktora Republičke agencije za razvoj malih i srednjih preduzeća Republike Srpske i početna iskustva na formiranju klastera i njihov značaj za održivi ekonomski rast koje je izložio Miodrag Laković iz Ministarstva ekonomije Crne Gore. Predstavnici srpskih klastera su na ovoj konferenciji takodje izneli svoja iskustva, stavove i predloge koji će doprineti daljem i bržem razvoju mrže klastera. Zajednički stav je da bi naša država morala da interveniše na donošenju strategije razvoja klastera i da, poput svih ostalih država u svetu, planira konkretna sredstva podrške za ovu namenu, odnosno za podsticaj održivog lokalnog ekonomskog razvoja, inovativnosti i stvaranja povoljnijeg poslovnog okruženja za investiranje i privredni napredak. Sledeći bogata i dugogodišnja pozitivna iskustva klasterizacije malih i sredjih preduzeća širom sveta, tim LEDIB programa je u minulih pet godina istrajno radio na implementaciji programa klastera kao mehanizma za podršku i samoodrživost sektora MSP u Nišavskom okrugu ali i širom Srbije-rekao je direktor LEDIB programa Karsten Lund na zatvaranju Treće balkanske konferencije Dani klastera. Uloženi trud i sredstva su dali rezultat jer su, pre svega, privrednici shvatili da povezivanje preduzeća u klastere omogućava tržišnu konkurentnost, vidljivost i prepoznatljivost s obzirom na to da pojedinačni istup firmi ne znači ništa na tržištu, pogotovu na medjunarodnom gde se sliva ogromna konkurencija roba i usluga. Na kraju ove konferencije mogu da zaključim, naglasio je direktor Lund, da ovde ima velikog potencijala koji može da generiše ukupan ekonomski razvoj na Balkanu. Za to je medjutim neophodna bolja komunikacija svih zemalja iz okruženja i siguran sam da možemo uspeti. Zapravo, morate sami sebe pokrenuti i preuzeti odgovornost. Mislim da moramo ojačati klastere kako bi prešli granice i postali jaki poput evropskih klastera. Za to je neophodna pomoć države u pogledu finansiranja jer i u drugim zemljama iz budžeta se izdvaja 50 osto potrebnih sredstava za finansiranje klastera. Moram reci da je neophodno vise Investiranje u klastere je potrebno zato što obezbedjuje više novih radnih mesta a samim tim poboljšava ukupnu ekonomiju. Takodje je neophodno neposrednije povezivanje sa ljudima iz okruzenja ali i evropskih zemalja kako bi videli način na koji oni razvijaju klastere i privredu, uostalom to je jedini način da se povežete i izadjete van svojih granica. Dragocena su saznanja o iskustvima privrede stečena u sistemu Evropske unije i značaju klasterskog povezivanja za uskladjivanje sa standardima EU i priključenje medjunarodnom tržištu. Klastere pre svega tumačimo kao saradnju, a pove- InfoCluster 7
8 zivanje ljudi i preduzeća je suština klastera i u tom pogledu mislim, naglasio je direktor Lund, da su klasteri pravi pristup za napredak u poslovnoj delatnosti. Na zatvaranju Treće balkanske konferencije»dani klastera«učesnicima i gostima se obratila mr Danka Milojković, direktor konferencije, kojom prilikom je naglasila važnost donošenja nacionalne strategije i fonda za razvoj klastera. -Svi mi iz tima LEDIB i Kuće klastera zadojeni smo entuzijazmom koji nam je ulio direktor Karsten Lund a sada nakon jedinstvenog stava učesnika Dana klastera još snažnije ćemo podržati prvi Forum o razvoju klastera u organizaciji Saveta za klastere Privredne komore Srbije a uz tehničku pomoć Kuće klastera i podršku LEDIB programa- rekla je direktor Dana klastera mr Danka Milojković na zatvaranju ove privredne manifestacije. Svi klasteri u Srbiji bi trebalo da pokušaju da do kraja godine učine još mnogo toga a pre svega moramo biti jasni i od vlasti zahtevati nacionalnu strategiju o razvoju klastera. Mora se formirati fond za razvoj klastera jer smo svi jedinstveno zaključili da to jeste put razvoja naše privrede i održivog razvoja. Svesni smo velikih nedostataka u svim segmentima privredjivanja i razvoja naše zemlje ali, objasnila je Milojković, mi moramo da se udružimo i ne treba da se obaziremo na političare već moramo zajedno da damo pravac u kojem treba ići i to odmah na predstojećem prvom forumu o razvoju klastera. Vladi Srbije moramo uputiti dopis sa apsolutno egzaktnim i jasnim činjenicama o koje se niko ne može oglušiti. Jer je domaće a pogotovu medjunarodno tržište veoma veliko i pojedinačni istup proizvodjača ništa ne znači, a kada proizvodjači zajedno nastupaju na tržištu onda to ima neuporedivo veću konkurentsku prednost. Udruživanje je takodje veoma važno jer puno malih preduzetnika na mnoga pitanja nema odgovore ali zajedno oni mogu svoja znanja i informacije udružiti i time stvoriti novu vrednost. Zapravo okolnosti nam nameću potrebu da svi skupa stvaramo pozitivan poslovni ambijent jer mi ovde živimo i radimo i, istakla je Milojković, naravno da moramo zajednički učiniti sve da poboljšamo uslove za odvijanje naših poslova. TELEGRAM PODRŠKE Postovani, U svojstvu Ambasadorke Srbije u Danskoj, pratim odlične aktivnosti KUCE KLASTERA U NIŠU i vašu saradnju sa danskim programom LEDIB, čiji je četvorogodišnji rad u regionu zapažen kao veoma uspešan. Redovni izvestaji o rezultatima i planovima najbolje govore da su to ideje i projekti od velikog uticaja na dalji ekonomski razvoj ne samo tog dela Srbije, već i cele zemlje, kao i zapadnog Balkana. Ambasada Srbije u Danskoj podržava svaku inicijativu za uspostavljanje dobrih saradničkih odnosa u regionu i vaš rad uzimamo kao ubedljivo dobar i aktivan primer na tom planu. Zato pružamo punu podršku realizaciji III BALKANSKE KONFERENCIJE DANI KLASTERA U NISU 25 I 26 oktobra, 2012, uvereni da će taj skup biti forum zanimljivih rasprava, dogovora i zaključaka o daljem radu. S najboljim željama za uspešnu Konferenciju, srdačno vas pozdravljam, Vida Ognjenović Ambasadorka Srbije u Danskoj III Balkan Conference DAYS OF CLUSTERS SUSTAINABLE ECONOMIC DEVELOPMENT REQUIRES CLUSTER DEVELOPMENT STRATEGY III Balkan conference Days of Clusters, the most significant assembly of cluster organizations from Serbia held on October 25 and 26 was convened by the Cluster House with the support of LEDIB Program and Serbian Chamber of Commerce Cluster Council. The conference gathered 163 representatives of Serbian clusters and clusters from the Balkan countries, representatives of the diplomatic corps and ministries from the Balkan countries, supporting institutions to the development of small and medium size enterprises sector, as well as business organisations and clusters form the European countries. Out of 163 participants at the conference, 32 clusters ( 24 national and 8 international), 45 supporting institution representatives ( 33 national and 12 international), six scientific-research organizations,three EUProgram representatives and 27 experts from European countries were present. The main topics disussed at this international conference elaborated the support to sustainable local economic development, more efficient collaboration of institutions with the small and medium enterprises sector and a better promotion of Nis and the region as favorable business environment for investment and economic prosperity. The director of the LEDIB Program, Mr. Karsten Lund 8 InfoCluster
9 opened III Balkan Conference Days of Clusters and welcomed numerous guests, emphasising that the Danish Program for Local Economic Development in the Balkans LEDIB has, over the last five years, made great efforts to promote cluster development in Nisava District and contributed to overall cluster development in Serbia. This most significant assembly of cluster organizations in Serbia should contribute to the establishment of cluster network in the Balkans and to the draft of the Balkan Cluster Development Strategy, as well as to the new type of approach towards business organization concept to enhance the development of innovative business, greater export and strategic networking. According to the conference participants, a cluster represents an exceptional model to increase competitiveness of small and medium enterprises with the application of the knowledge and practices from the EU, as well as standards and recommendations prescribed by the European Commission. Following this platform, almost all economic sectors of small and medium enterprises joined in clusters were elaborated in detail, as well as methods of more efficient networking of clusters and institutions relevant for the future local and regional development. The common conclusion of the conference participants is that the state has to intervene in adoption of the cluster development strategy and like other countries in the world, program the funds to support this incentive, that is, to support the sustainable local economic development, innovativeness and creation of more favourable business environment for investment and economic prosperity. Dear all, In the capacity of the Ambassador of Serbia in Denmark, I have been closely following excellent activities of the Cluster House from Nis, as well as your cooperation with the Danish LEDIB Program resulting in a four year program activities in the region perceived as a very successful one. Regular reports on results and plans demonstrate best how the ideas and projects affect further economic development not only in that particular part of Serbia but also the whole country and the Western Balkans. The Embassy of Serbia in Denmark supports every initiative for the establishment of good partnership relations in the region and your work has been used as a very convincing and an active example in that aspect. Therefore, we give a full support to the organization of the III Balkans Conference Days of Clusters on October 25 and 26, 2012 and we are convinced that this event will become a forum of interesting discussions, agreements and conclusions on future activities. With best wishes for a successful Conference, I am sending my warmest regards. Vida Ognjenovic The Ambassador of Serbia in Denmark InfoCluster 9
10 Intervju: mr Danka Milojković, direktor Kuće klastera i predsednik Saveta za klastere Privredne komore Srbije Osnovni preduslovi razvoja klastera uspostavljanje infrastrukture, zakonske regulative i nacionalne strategije Kuća klastera raspolaže veštinama i znanjem neophodnim za funkcionisanje i pružanje informativno poslovne podrške razvoju klastera u Srbiji i stručno logističke podrške razvoju regionalnih klastera LEDIB program se završava krajem godine što otvara novo poglavlje u razvoju klastera. O planovima u narednom periodu, mogućnostima održivosti i daljeg funkcionisanja klastera razgovarali smo sa direktorom Kuće klastera mr Dankom Milojković, inače predsednikom Saveta za klastere Privredne komore Srbije. Osnivanje i razvoj Kuće klastera predstavlja jednu od izlaznih strategija LEDIB programa a za održivost ove poslovne organizacije su neophodni jaki interni kapaciteti i saradnja sa partnerima na regionalnom i nacionalnom nivou-kaže mr Danka Milojković. Finansijski model održivosti obuhvata prihodovanje iz članarina, projekata, usluga i donacija. U prethodnom periodu LEDIB program je investirao u osoblje Kuće klastera koje sada raspolaže veštinama i znanjem neophodnim za funkcionisanje organizacije čija je uloga pružanje informativno poslovne podrške razvoju klastera u Srbiji i stručno logističke podrške razvoju regionalnih klastera. Kuća klastera je razvila usuge za klastere, pri čemu mogu izdvojiti usluge Trening centra za klastere, MSP i partnere, kao i Centra za klaster fasilitaciju. Uloga Kuće klastera kao medijatora i tehničke podrške domaćim i međunarodnim organizacijama omogućava jednu novu dimenziju poslovanja na području jugoistočne Srbije jer organizacija takvog tipa i kapaciteta (baza podataka klastera, udruženja, MSP, konsultanta i partnera) ne postoji na ovom području. Ovakav vid pomoći je od velikog značaja za buduće donatore i međunarodne organizacije. Takodje, projektni tim Kuće klastera radi na koncipiranju predloga projekata i pristupu rasoloživim fondovima i donatorima. Od kojih faktora u najvećoj meri zavisi održivost Kuće klastera, odnosno klastera uopšte? Kuća klastera će biti održiva poslovna organizacija i nakon prestanka misije LEDIB programa, a kvalitet njenog funkcionisanja zavisiće od mogućnosti da pristupi ozbiljnijim fondovima. Naravno, zavisi i od stepena podrške koju će imati od nacionalnog i regionalnoj nivoa, što je u svakom slučaju preduslov za smisleno upravljanje razvojem klastera. Dakle, ako predstavnicima vlasti nije neophodna organizacija koja umrežava i informiše sektorski grupisana mala i srednja preduzeća i doprinosi njihovoj kompetitivnosti, a poslovnoj zajednici treba, organizacija će nastaviti svoju misiju oslanjajući se na eksterne fondove, jer se od sektora MSP ni u razvijenim zemljama ne očekuje da finansiraju razvoj klastera već je to uloga države. Koji su preduslovi za razvoj klastera u Srbiji? Osnovni preduslovi za dalji razvoj klastera u Srbiji su postojanje infrastrukture i zakonske regulative. U uslovima poslovanja u Srbiji postoje brojne prepreke, poput recimo neadekvatne infrastrukturne podrške i izostanka pravne regulative kada je u pitanju razvoj klastera. Uloga Saveta za klastere Privredne komore Srbije je u tom pogledu od presudnog značaja jer može institucionalno delovati da se ovi propusti na pravi način prevazidju. U tom pogledu, sasvim je izvesno da će se ozbiljno zalagati da se pomenuti preduslovi poboljšaju. Dakle, da se zakonski reguliše šta je klaster i da se klaster ne poistovećuje sa udruženjem. Veoma je važno takodje što će insistirati da se pristupi nacionalnom strateškom planiranju razvoja klastera u Srbiji, što će se svakako odraziti i na planiranje nacionalnog budžeta za razvoj klastera u Srbiji. LEDIB Program will be closed by the end of the year which opens up a new chapter in the development of clusters. We did an interview about the future plans and further sustainability and functioning of clusters with the director of the Cluster House M.Sc. Danka Milojkovic, president of the Serbian Chamber of Commerce Cluster Council. The establishment and development of the Cluster House represents one of the exit strategies of the LEDIB Program and to ensure the sustainability of this business organisation, stong internal capacities and cooperation with partners at the regional and national level are necessary, M.Sc. Danka Milojkovic said. The Cluster House has the skills and knowledge required for its functioning and for ensuring information and business support to the cluster development in Serbia, as well as professional and logistics capacities to sustain cluster development at the regional level. However, the essential precondition for the major cluster development is to set up necessary infrastructure, legislation and national strategy. 10 InfoCluster
11 Konferencija danskih opština i predstavnika zemalja zapadnog Balkana HRANA- NAJBOLJA EVROPSKA VEZA Grupa privrednika Nišavskog okruga u organizaciji LE- DIB programa i Kuće klastera učestvovala je na Konferenciji danskih opština i predstavnika zemalja zapadnog Balkana pod nazivom Most, održanoj 5. i 6. novembra godine u danskom gradu Vejle na ostrvu Jitland. Osnovni cilj ovih susreta je bilo povezivanje privrednika iz prehrambene industrije u Danskoj i na Balkanu zainteresovanih za unapređenje trgovinske razmene između ovih zemalja. Konferenciju je inicirala Biljana Lozo, menadžer projekta Škola pokreta- međunarodni projekti Opštine Vejle, koja je inače danska državljanka mostarskog porekla. Ovu inicijativu su podržali ambasadori balkanskih zemalja -BiH, Makedonije i Srbije. Indikativno je i to što su susreti održani u objektu Spinderihallerne poznatom kao mesto odakle potiču inovacije, pospešuje konkurentska sposobnost proizvođača i promovišu nove forme razvoja privrede. -Važnost Konferencije MOST-BRIDGE u Vejleu ogleda se učešćem Ministra za evropsku saradnju Danske Nikolaja Wammena koji je podržao incijativu Opštine Vejle za uspostavljanje veza između Balkanskih zemalja i Danske-kaže mr Danka Milojković, direktor Kuće klastera. U prilog značaju ovih susreta jeste i to što je generalni pokrovitelj bila jedna od vodećih internacionalnih kompanija prisutna u Srbiji, i širom Balkana, danska kompanija Carlsberg koja se zalaže za kreiranje mreže između Balkanskih zemalja i Danske. Pored snažne inicijative da se uspostavi veb portal sa ciljem ostvarivanja povezivanja Balkana i Danske u svim oblastima sa posebnim akcentom na privrednu saradnju, težilo se pronalaženju dobrih projektnih predloga koji će omogućiti uspostavljanje poslovno razvojnih programa na Balkanu radi ostvarivanja povezanosti sa Danskom. Srpski privrednici su, pored učešća na konferenciji, imali na raspolaganju izložbeni prostor u Inovacionom incubator centru u Vejleu gde su izložili svoje proizvode i promotivni material. Takođe, ostvarili su susrete sa predstavnicima Udruženja privrednika sa područja opštine Vejle, kao i sa važnijim uvoznicima. Na radionicama su bili u prilici da iskažu svoje potrebe i ukažu na svoje kapacitete i prednosti za saradnju danskih sa srpskim privrednicima. Na radionicama je izložen koncept Kuće klastera i vizija da Kuća klastera preraste u Centar za razvoj klastera na Balkanu. Ukazano je takodje na već tradicionalan poslovni dogadjaj, koji je inicirala Kuća klastera uz podrsku LEDIB programa, Balkansku konferenciju DANI KLASTERA. -Sveukupna atmosfera na konferencije je ukazala da će dobre projektne ideje biti razrađene i pretočene u aktivnosti akcionog plana koji će biti predložen za kreiranje buduće strategije Danske prema Balkanu-kaže mr Milojković i naglašava da je fokus susreta bio na promociji prozvoda prehrambene industrije i traženju odgovora na pitanje zašto je dobro i svrsishodno investirati u zemlje zapadnog Balkana. Druženje učesnika Konferencije ulepšano je umetničkim programom -operskim arijama solista Beogradske opera ali i miris balkanske kuhinje uz podršku restorana Hercegovina iz Kopenhagena. InfoCluster 11
12 Trening centar Kuće klastera izvozi znanje TRANSFER ZNANJA ŠTITI ŠUME Trening centar Kuće klastera uspešno završio projekat Jačanje kapaciteta ljudskih resursa Uprave za šume u Crnoj Gori kako bi se uspostavili efikasni sistemi gazdovanja i upravljanja šumama Niški stručnjaci u saradnji sa kancelarijom FODEMO projekta u Podgorici realizovali dvomesečni projekat koji je deo IPA programa Podrška za izgradnju kapaciteta u sektoru šumarstva Uručivanjem diploma, potpisanih od strane Uprave za kadrove i Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore, sa uspehom je niški Trening centar Kuće klastera završio dvomesečni projekat Jačanje kapaciteta ljudskih resursa Uprave za šume u Crnoj Gori. Ovim je zapravo započet proces transfera znanja stručnjaka Kuće klastera ne samo van lokalnih već i državnih granica. U centralnoj jedinici Uprave za šume Crne Gore su, od juna do kraja avgusta, sprovedene 23 obuke iz četiri ključne oblasti izgradnje i razvoja ljudskih resursa-kaže koordinator projekta Nevena Stanisavljević, inače koordinator Trening centra Kuće klastera. Četvoročlani tim Kuće klastera radio je na kreiranju trening plana po meri Uprave, odnosno usaglašenog sa potrebama, preferencijama i postojećim znanjem zaposlenih. Realizovano je 28 trening dana sa 95 učesnika koji su pokazali jaku volju, interesovanje i visok nivo znanja. Konstruktivne diskusije polaznika sa preciznim zaključcima i pozitivna povratna informacija o temama i njihovoj primenljivosti u svakodnevnom radu jasno su pokazali vrlo visok stepen interesovanja za nadgradnju znanja i unaredjenje usluga koje se pružaju gradjanima. Poslednjih dana projekta, u fazi evaluacije, testirano je znanje polaznika usmenim i pisanim putem i na osnovu rezultata su učesnici obuka dobili validne diplome potpisane od strane Uprave za kadrove i Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore. Stručnjaci za ovu oblast, odnosno saradnici Trening centra Kuće klastera, su ovaj zahtevan program realizovali u saradnji sa kancelarijom FODEMO projekta u Podgorici koji je deo IPA programa Podrška za izgradnju kapaciteta u sektoru šumarstva. U okviru FODEMO projekta i IPA projekta Podrška za izgradnju kapaciteta u sektoru šumarstva sprovedene su brojne aktivnosti koje su značajno ojačale kapacitete državnih šumarskih institucija-kaže Nevena Stanisavljević. Glavni cij FODEMO projekta jeste davanje doprinosa Nacionalnoj strategiji održivog razvoja Crne Gore integrisanjem principa održivog razvoja u šumarsku politiku i druge značajne dokumente. U ovaj okvir u potpunosti se uklapa IPA projekat koji je fokusiran na izgradnju kapaciteta institucija u sektoru šumarstva kako bi se uspostavili efikasni sistemi gazdovanja i upravljanja šumama. Na taj način će se najefikasnije doprineti inplementaciji ključnih standarda EU za zaštitu životne sredine, socio-ekonomskih politika i propisa iz oblasti prometa šumskih proizvoda. Aktivnosti u okviru projekta Podrška izgradnji kapaciteta u šumarskom sektoru, finansiranog od strane EU i implementirane kroz LUX-DEV, Luxembourg Agency for Development Cooperation, a uz podršku i koordinaciju projekta Forestry Development in Montenegro FODEMO, u koji je uključena Kuća klastera kao izvođač, bile su fokusirane na jačanje kapaciteta javnih institucija u šumarskom sektorurekao je Žarko Vučinić, koordinator FODEMO projekta. Jedna od ključnih oblasti bili su ljudski resursi, kao i usluge Kuće klastera povezane sa većim brojem tematskih treninga ključnih ljudi u Upravi za šume Crne Gore na polju menadžmenta ljudskih resursa (više od 20 učesnika). Zadatak Kuće klastera sastojao se od razvoja trening plana, njegove implementacije i završne evaluacije. Modus operandi Kuće klastera bio 12 InfoCluster
13 Žarko Vučinić, FODEMO Project Coordinator Activities within the Support to Capacity Building in Forestry Sector Project, financed by EU and implemented by the Lux-Development, Luxembourg Agency for Development Cooperation, with support and in coordination with Forestry Development in Montenegro Project - FODEMO, in which the Cluster House participated, were focused on capacity strengthening of public forestry institutions. One of key areas was the area of human resources, and services provided by the Cluster House related to training of administrative staff of Forestry Department on human resources management (more than 20 participants). The task of the Cluster House was to develop a training curriculum, implement it and make the final evaluation. Modus operandi of the Cluster House was exceptional. It is always a pleasure to work with a small group of people going straight to the point, using the right way to implement the planned activities. Compared to other project activities this was the most efficient one and the indicators of success were even exceeded, so the final result is better than expected. Another important success factor was that Cluster House's first step was to perform interviews with key staff on their needs and they worked together on the training Curriculum. I would definitely recommend Cluster House as a service provider to others and if I get another project where their services could be relevant I would definitely use Cluster House again. Cluster House Training Centre exports knowledge KNOWLEDGE TRANSFER PROTECTS FORESTS je izuzetan-naglaio je Vučinić. Uvek je zadovoljstvo raditi sa malom grupom ljudi koji idu ka cilju, koristeći pravi način sprovođenja planiranih aktivnosti. U poređenju sa drugim projektnim aktivnostima ova je bila najefikasnija i indikatori uspeha su čak nadmašeni, te je krajnji rezultat bolji nego što se očekivalo. Još jedan važan faktor uspeha bio je taj što je Kuća klastera za prvi korak imala intervjuisanje ključnih kadrova o njihovim potrebama i oni su zajedno radili na daljem programu obuke. Definitivno bih preporučio Kuću klastera kao izvođača drugima i ako dobijem drugi projekat, gde njihove usluge mogu biti relevantne definitivno bih ponovo angažovao Kuću klastera. Cluster House Training Centre has successfully completed the project Human Resources Capacity Building at the Forestry Administration in Montenegro with the aim of establishing an efficient system of forest management. Experts from Nis in cooperation with the FODEMO Project Office in Podgorica have completed a two month project whitin IPA program Capacity Building Support in the Forestry Sector. The certificates were awarded and signed by the Human Resource Administration and Ministry of Agriculture and Rural Development of Montenegro after the Cluster House Training Centre from Nis has successfully completed a two month project Human Resource Capacity Building at the Forestry Administration in Montenegro. Thus, Cluster House experts have started the process of knowledge transfer not only out of local but also out of the country borders training sessions on four principal sectors in human resources building and development were conducted at the Central Unit of the Forestry Administration of Montenegro in the period from June till the end of August, Cluster House Training Centre Coordinator, Nevena Stanisavljevic said. A four-member Cluster House team worked on the design of the training plan tailored to meet the needs, preferences and available knowledge of the staff at the Administration.During 28 training days, 95 participants showed strong committment, great interest and high level of knowledge. InfoCluster 13
14 Trening centar USAVRŠAVANJE ZNANJAPREDUSLOV RAZVOJA Kuća klastera je osnovala prvi inovativni Trening centar za razvoj klastera u Srbiji. Klaster fasilitatori, menadžment i predstavnici javnog sektora i obrazovno naučnih institucija korisnici su specijalističkih programa obuke ovog centra koji su LEDIB i Kuća klastera u partnerstvu sa danskim ekspertskim organizacijama kreirali kao specijalni program za razvoj klastera. Inače, klaster je međunarodni termin, ima jednako značenje u celom svetu, ali koncept razvoja klastera u zemljama u tranziciji se razlikuje od koncepta koji primenjuju razvijene zemlje. Upravo zato je Kuća klastera razvila specialni trening program za klaster fasilitatore/menadžere i specijalizovane radionice za prijatelje razvoja klastera klaster menadžment, predstavnike javne administracije i obrazovno naučni i istraživačko-razvojni sektor-kaže koordinator Trening centra Nevena Stanisavljević. Primenom sistematične edukacije svih ciljnih grupa koje čine koncept razvoja klastera sasvim sam sigurna da je ostvariva misija razvoja klastera u Srbiji. Inače, do sada su realizovana četiri modula za klaster fasilitatore / menadžere od kojih tri u Nišu i jedan u Danskoj kroz projekat Put saznanja o klasterima u organizaciji REG X Danske Akademije klastera Univerziteta Južne Danske u Koldingu. Uz mentorsku podršku konsalting kuće Lamont Street Advisors iz Kopenhagena realizovana su tri trening modula u Nišu i u Gracu na kojima je učestvovalo preko 50 potencijalnih i aktivnih klaster fasilitatora/menadžera iz Srbije. Takođe, održane su dve specijalističke radionice za prijatelje klastera sa više od 30 predstavnika javnog i obrazovnog sektora iz Srbije, jedna u Nišu i jedna u Danskoj. Prilikom posete Danskoj za učesnike je organizovan prijem i svečana večera u rezidenciji Ambasade Republike Srbije u Kopenhagenu, što je značajno doprinelo promociji Kuće klastera na putu uspešnog razvoja klastera u Srbiji. Potreba za edukacijama je realna i biće još izraženija u narednom periodu kako se Srbija približiva EU. Bez sistematičnog obrazovanja nema ni kreiranja svesti o konceptu razvoja klastera. Postoje brojne verzije kako klastere treba razvijati, kaže Stanisavljevićeva. ali je sigurno da država mora što pre da podrži strateški pristup razvoju klastera kao alata za održivi razvoj sektora malih i srednjih preduzeća i sveukupni lokalni ekonomski razvoj. Podrška bi trebalo da se zasniva na ulaganju u klaster fasilitaciju, kao i na olakšice MSP sektoru, kako bi se ubrzao ekonomski razvoj i obezbedilo kontinuirano usavršavanje. Kuća klastera je realizovala projekat Trening trenera za klaster fasilitaciju u uslovima poslovanja u Srbiji. Tom prilikom je obučeno deset stručnjaka koji mogu pružiti dobru osnovu potencijalnim i tekućim klaster fasilitatorima/menadžerima. Specijalistička usavršavanja bi trebalo sprovoditi u evropskim institucijama kreiranim za razvoj klastera, s tim što učešće na tim edukacijama zahteva značajna ulaganja za koja naši klasteri i okruženje nisu spremni. Dakle, naglašava Stanisavljevićeva, uloga Kuće klastera je nezamenljiva jer predstavlja podršku u sticanju osnovnog i naprednog znanja o klaster fasilitaciji u uslovima poslavanja zemalja u tranziciji. 14 InfoCluster
15 Biznis inkubator centar u Nišu pokrenuo drugi ciklus podrške početnicima u privatnom preduzetništvu NOVI PRAVAC RAZVOJA INKUBATOR CENTRA Novim ciklusom podrške početnika u privatnom biznisu obuhvaćena su 24 mala i srednja preduzeća, a za razliku od prethodnog ciklusa kada su stanari BIC -a bila uglavnom preduzeća iz oblasti lake mašinske industrije, sada su stanari iz oblasti IT sektora, tekstilne industrije, pa i ugostiteljstva, kaže direktor BIC -a Jasna Stevović Uz snažnu podršku norveškog nevladinog sektora pre sedam godina u Nišu, u prostoru MIN -a oformljen je prvi Biznis inkubator centar u Srbiji. Čitav projekat zamišljen je kao podrška razvoju malih i srednjih preduzeća, ali pre svega onih koji tek počinju da se probijaju na tržištu. Te godine, kada je BIC počeo sa radom, imao je 14 stanara -malih i srednjih preduzeća koja su se uglavnom bavila lakom mašinskom industrijom. Stanari BIC -a imali su svu potrebnu logističku podršku u oblasti administrativnih poslova, prve godine prostor su koristili potpuno besplatno, druge godine uz 30 odsto nadoknade, a tek treće plaćali su simboličan zakup prostora i svoje režijske troškove. Praktično kroz taj prvi ciklus razvijan je i testiran nacionalni program biznis inkubacije. Ovakav način podrške početnicima u biznisu već decenijama postoji u zemljama Zapada i pokazao se kao jako dobar. Prema rečima direktora BIC -a Jasne Stevović, novi ciklus rada započet je februara ove godine, a već narednog meseca bio je raspisan javni poziv za sve zainteresovane potencijalne nove stanare -ljude sa idejama i poslovnim zamislima kojima je nedostajalo iskustvo u bavljenju privatnim biznisom, ali i novac potreban za zakup poslovnog prostora, nabavku neophodnih mašina i slično. Tako sada BIC ima ukupno 24 stanara, a najveći broj njih bavi se poslovima vezanim za razvoj IT tehnologije, gradjevinarstva, tekstila, pa čak ugostiteljske delatnosti. Došlo je vreme, kaže Stevovićeva, da Biznis inkubator centar udje u novu fazu inkubacionog ciklusa, i namera nam je da njime bude obuhvaćeno što više malih i srednjih preduzeća, da nismo na usluzi u oblasti dobijanja potrebnih poslovnih informacija samo našim stanarima, već da kroz različite mreže poslovnih udruženja i klastera promovišemo preduzetništvo, da pomognemo malim i srednjim preduzećima u regionu. Od nas mogu dobiti različite informacije tipa gde i kako mogu da dodju do jeftinijih sredstava, nekad i bespovratnih, da povežemo privatni sektor kod nas i u regionu. Prema njenim rečima, glavne projektne aktivnosti od februara su se odnosile na unapredjenje infrastrukture i opreme zatečene u BIC -u, izbor i prijem novih stanara i redovno administrativno poslovanje. Za razliku od prethodnog ciklusa sada se možemo pohvaliti da su naši partneri postali i brojni start ap klasteri, Slobodna zona Niš, LEDIB program koji nam je pomogao da kompletno opremimo dve kancelarije i trening sale, a zahvaljujući povezivanju sa drugim institucijama već smo sproveli nekoliko poslovnih savetovanja i obuka. Primer za to je obuka 150 polaznika,,gradjevinske akademije,, uz podršku nemačkog ADA programa, tako da su svi oni dobili sertifikate na srpskom i nemačkom jeziku, pa se može reći da BIC ima i svojevrsni edukativni centar koji omogućava lakše i brže pronalaženje posla onima bez potrebnih kvalifikacija -kaže Stevović. Jedna od novina u BIC -u je i formiranje svojevrsnog Art studija koji stanarima centra omogućava povezivanje i saradnju sa dizajnerima koji će osmisliti kako bi trebalo da izgleda neki proizvod, kako napraviti dobru reklamu i kako proizvod učiniti pristuačnijim na tržištu. Mala i srednja preduzeća nemaju uvek mogućnosti da uposle dizajnera, ali ako želimo da naše proizvode izdvojimo od drugih onda je dizajn jako bitan. Zato smo svim našim stanarima omogućili i takvu vrstu povezivanja, jer udruženi proizvodjač i dizajner odličan su recept za poslovni uspeh nekog proizvoda -kaže naša sagovornica. Na prezentaciji drugog inkubacionog ciklusa u niškom BIC -u stanari su mogli da dobiju i informacije o uslugama,,evropske mreže preduzetništva u Srbiji,, kako postati njen član, koje su prednosti takvog umrežavanja, kao i o dva poslovna skupa koja će biti uskoro održana u Beogradu i Sofiji, a u organizaciji Evropske mreže preduzetništva, o čemu je govorio doc. dr Igor Mladenović sa niškog Ekonomskog fakulteta. Business Incubator Center in Nis started the second cycle of support to enterpeneurs-beginners NEW DIRECTION IN THE INCUBATOR CENTRE DEVELOPMENT A new cycle of support to entrepreneurs-beginners in private business includes 24 small and medium size enterprises and unlike in the previous cycle where the BIC tenants were mostly companies dealing in light machine industry sector, now the tenants come from the sectors of IT, textile industry and catering, BIC director, Jasna Stevovic reported. - Unlike in the previous cycle, we can proudly state that our new partners are numerous start-up clusters, Free Zone of Nis and LEDIB Program which supported us in equipping two offices and training premises and thanks to our cooperation with other institutions we have aleady organized few business seminars and trainings. One of the trainings organized included 150 participants within the Academy of Civil Engineering, supported by the German program ADA when all participants were issued certificates in Serbian and German language so that BIC has also set up an educational centre that will ensure easier and faster job finding for those without required qualifications, Stevovic said. One of the new things in BIC is the establishment of an Art Studio which will ensure tenants of the centre to connect and cooperate with designers who will design certain products, commercials and make products more market appealing. InfoCluster 15
16 Kuća klastera na Sajmu BIZNIS BAZA u Beogradu POVEŽI SE I ove godine je Kuća klastera svojim članicama omogućila učešće na Sajmu Biznis baza 2012 koji je održan na Beogradskom sajmu od 29. novembra do 1. decembra. Moto i osnovna poruka ovog sajma bila je Poveži se što nedvosmisleno upućuje na poslovno povezivanje kao osnovni cilj ove manifestacije, na nove oblike saradnje, na pokretanje, organizovanje i inoviranje poslovanja preduzeća svih privrednih delatnosti. Inače, Sajam Biznis baza je osmišljen kao mesto poslovnih susreta putem kojih mala i srednja preduzeća i preduzetnici razmenjuju informacije i pregovaraju o vidovima buduće saradnje. Organizuje se godišnje i to na inicijativu Beogradskog sajma i Nacionalne agencije za regionalni razvoj, sa mrežom regionalnih agencija i centara širom Srbije. Na ovogodišnjem sajmu je bilo preko 400 izlagača, a zabeležen je i izuzetno veliki broj posetilaca. Kuća klastera je u partnerstvu sa Evrposkom mrežom preduzetništva, na čijem je štandu izlagala, imala zapažen nastup, a najveće interesovanje pokazala su mala i srednja preduzeća i preduzetnici iz Srbije koji žele da budu deo članstva Kuće klastera. Takodje uspostavljeni su dobri kontakti sa organizacijama iz susednih zemalja sa kojima je razmenjeno iskustvo u oblasti udruživanja i formiranja kao i funkcionisanja klastera. 16 InfoCluster
17 Nišlijke dobitnice prestižne nagrade CVET USPEHA ZA ŽENU ZMAJA Mr Danka Milojković i Dragana Vukadinović laureati priznanja za doprinos u razvoju ženskog preduzetništva Udruženje poslovnih žena Srbije šesti put je, pod sloganom Vreme novih uspeha, organizovalo izbor najuspešnijih preduzetnica i privrednica kojima su uručene prestižne nagrade Cvet uspeha za ženu zmaja. Inače, od godine Cvet uspeha predstavlja događaj na evropskoj mapi obeležavanja Globalne nedelje preduzetništva koju Evropska komisija organizuje u 33 zemlje u okviru projekta SME Week. mr Danki Milojković, koordinatoru komponente LEDIB programa i menadžeru projekta Kuća klastera iz Niša, koja se tom prilikom obratila auditorijumu rečima: Dragi prijatelji, donosim Vam pozdrave iz Niša grada klastera na Balkanu. Zahvaljujem se Udruženju poslovnih žena Srbije na izboru i odličnoj organizaciji, svojoj porodici na nesebičnoj podršci i razumevanju za moje poslovanje, a Danskom programu za loklani ekonomski razvoj na Balkanu LEDIB na mogućnosti da poslovne ideje žena sa područja Niškog okruga postanu stvarnost. Ovo jedino priznanje namenjeno podršci i afirmaciji ženskog preduzetništva u Srbiji ujedno je i prvo nacionalno priznanje LEDIB programu za doprinos razvoju preduzetništva u Srbiji. Medju najperpsektivnijim mentorskim parovima projekta Mentori ženskog preduzetništva (WEM) nagradjena je mentorka Dragana Vukadinović, Agencija PlanPlus Niš, sa preduzetnicom Dijanom Mitić, vlasnicom firme Dikreto iz Niša. U dosadašnjem radu ovog para preduzetnica je osvojila nova tržišta i kreirala novu liniju proizvoda. Preduzetnica Dijana Mitić je članica Saveza start up klastera Niškog regiona i korisnik projekta Showroom LEDIB programa, a mentorka Dragana Vukadinović saradnica Inkubator centra u Nišu. One su istakle da im nagrada znači povećenje vere u sopstvene sposobnosti, ali i podsticaj da postanu odlučnije u razvoju svojih poslovnih ideja. Priznanja su dodeljena 29. oktobra na svečanoj ceremoniji u Teatru Madlenianum u Zemunu, kojoj su prisustvovali predstavnici Vlade Srbije, privrede, stranih partnera i medija. Ovo priznanje se tradicionalno dodeljuje u dve osnovne kategorije- najevropskija ženska firma i najbolji model zapošljavanja, kao i u potkategoriji samozapošljavanje. U konkurenciji za Cvet uspeha za ženu zmaja bilo je 27 kandidatkinja iz cele Srbije a nagradu je dobilo njih jedanaest medju kojima dve Nišlijke mr Danka Milojković i Dragana Vukadinović. Specijalno priznanje Cvet uspeha za ženu zmaja 2012 za afirmisanje ženskog preduzetništva dodeljeno je InfoCluster 17
18 Projekat Cvet uspeha za ženu zmaja 2012 podržale su i žene na liderskim pozicijama u ministarstvima i nacionalnim institucijama relevantnim za razvoj ženskog preduzetništva. One su i ove godine učeštvovale u radu komisije za izbor Žena zmaj 2012, a predsednica komisije je bila Verica Kalanović, ministarka regionalnog razvoja i lokalne samouprave Vlade Republike Srbije. Kažu da se svet deli na one koji čekaju bolja vremena i na one koji ih sami stvaraju, na one koji sanjare i na one koji svoje snove pretvaraju u stvarnost. Dobitnice nagrade "Cvet uspeha" predstavljaju onaj deo sveta koji niti čeka, niti tapka u mestu, već sopstvenim primerom, aktivizmom i energijom postiže rezultate i daje primere drugima, promovišući hrabrost i odlučnost-rekla je ministarka Verica Kalanović u pozdravnom obraćanju dobitnicama nagrade i gostima. Mr Sanja Popović Pantić, predsednica Udruženja poslovnih žena Srbije, u uvodnoj reči je istakla da manifestacija svake godine okupi oko trideset novih kandidatkinja čije biografije daju nadu da kvalitet, uprkos svemu, opstaje. Bez namere da glorifkujem žensko preduzetništvo u Srbiji, ipak ne mogu da se otmem utisku da su preduzetnički poduhvati naših žena ravni podvizima-rekla je Popović-Pantić. Podjednako divljenje izaziva kako grupa uspešnih preduzeća koja tokom protekle dve decenije uspeva ne samo da održi već i da razvije biznis, tako i grupa žena koja u preduzetništvu vidi jedinu šansu da se zaposli i hrabro ulazi u ovaj rizični sektor, posebno u vreme krize i posebno u društvu koje ne oprašta neuspeh a još manje uspeh. Projekat su ove godine podržali Nemačka agencija za međunarodnu saradnju GiZ, Unicredit banka Srbija i tradicionalno, članice Udruženja poslovnih žena. Ladies from Nis winners of the prestigious award SUCCESS FLOWER FOR A DRAGON WOMAN M.Sc. Danka Milojković and Dragana Vukadinović laureates of the recognition award for their contribution to the development of women entrepreneurship Association of Business Women of Serbia organized the ceremony for the most successful women entrepreneurs and business women for the sixth time under the motto Time of New Success where prestigious nominations Success Flower for a Dragon Woman were awarded. Since 2009, the Success Flower event has been placed on the European map of the Global Entrepreneurship Week, organized by the European Commission in 33 countries within the SME Week Project. The official award ceremony took place on October 29 at the Madlenianum Theatre in Zemun and was attended by the representatives of Serbian Government, foreign partners and media. A special recognition Success Flower for a Dragon Lady of 2012 was awarded to M.Sc. Danka Milojkovic, LED- IB Program Component Coordinator and Project Manager of the Cluster House from Nis who addressed the audience in her speech Dear friends, I bring you greetings from Nis the City of Clusters in the Balkans. I would like to thank the Association of Business Women in Serbia for this award and for an excellent organization of this event; my family for all the unselfish support and understanding for my work, and LEDIB, the Danish Program for the Local Economic Development in the Balkans, for an opportunity to turn business ideas of women from Nis Region into reality. Among the most prosperous mentor couples in Women Entrepreneurship Mentors Project (WEM), Dragana Vukadinovic from the Agency Plan Plus from Nis won the award for the best mentor together with the entrepreneur Dijana Mitic, the owner of company Dikreto from Nis. In the previous work of this mentor couple, the entrepreneur entered some new markets and designed a new line of products. The entrepreneur Dijana Mitic is a member of the Nisava District Union of Start Up Clusters and a LEDIB Program Showroom client, whereas Dragana Vukadinovic, her mentor is an associate at the Business Incubator Centre in Nis. Both of them stated that the award represents an increase in their self-confidence and motivation to be more determined in the development of their own business ideas. 18 InfoCluster
19 Klaster udruženja zelene gradnje obeležio godišnjicu rada ZELENI PASOŠ- VIŠESTRUKA KORIST Klaster udruženja zelene gradnje je, na 19.Biznis klaster klubu održanom 31.avgusta u Ridžent klubu u TPC Gorča, obeležio prvu godišnjicu rada koji se prevashodno zasnivao na promociji ekološke i energetski efikasne gradnje. Osnovna tema ovog susreta je bila Zelena gradnja-mogućnosti i izazovi u zelenoj gradnji te je mr Miša Vasov, sa Gradjevinsko-arhitektonskog fakulteta, prisutne upoznao sa pojmom i prednostima tzv. Zelene arhitekture. Na značaj operativnog rada Klastera Zelene gradnje, ciljeve udruženja, projekte i aktivnosti koje čekaju udruženja ukazao je mr Milan Gocić, sa Gradjevinsko-arhitektonskog fakulteta, a sa tzv.zelenim kilovatima iz prve elektrane u Jablaničkom okrugu prisutne je upoznao dr Petar Mitković, profesor na GAF-u. Izražavajući zadovoljstvo postignutim rezultatima, pogotovo u delu koji se odnosi na pripremu za predstojeću primenu nove zakonske regulative, u ovom klasteru kažu da im tek predstoje novi, ozbiljni zadaci. Za godinu dana naš klaster je isprofilisao svoje aktivnosti na način da smo veoma brzo prepoznati od strane Nacionalme agencije za regionalni razvoj i Inžinjerske komore Srbije-kaže Ivana Lukić, redsednik Klastera udruženja zelene gradnje. Zahvaljujući vidljivosti pozitivnih rezultata naših aktivnosti na konkursu smo dobili projekte koji su vezani za oblast promovisanja ideje zelene gradnje, ekološke i energetske izgradnje kao i za podsticaj promene svesti o njihovom značaju. Dobili smo, takodje, podršku stručne javnosti za način planiranja, projektovanja i izvodjenja gradjevinskih objekata kao i način njihovog korišćenja, a sve u skladu sa interesima korisnika tih objekata. Osim toga ovo je prilika za novo povezivanje članica klastera - privrednika, naučnih institucija i lokalne samouprave, zatim prilika za razmenu ideja, razradu strategije budućeg delovanja u ovoj oblasti i uspostavljanje poslovne saradnje. Zelene zgrade zadovoljavaju savremene svetske ekoloske standard a to znači da su zdravije za zivot i rad, omomgućavaju veću produktivnost i, što je posebno važno, čuvaju energiju. Razvoj novih tehnologija i savremenog nacina zivota zahtevaju usmeravanje ka energetski efikasnim sistemima pa je pravi izazov adekvatno odgovoriti na postavljene ciljeve i postatai deo savremenog sveta. Inače, naglasila je Lukić, Pravilnik o energetskoj efikasnosti biće u primeni od 30. septembra što, pre svega, znači da će svaki objekat, da bi dobio upotrebnu dozvolu morati da posedije energetski,odnosno zeleni pasoš. Samim tim se nameće potreba umrežavanja malih i srednjih preduzeća iz oblasti gradjevinarstva sa fakultetima i institucijama bitnim za gradjevinski sektor. Ovom prilikom su predstavljene članice Klastera Zelene gradnje koje su se blagovremeno opredelile za ovaj, jedan od najznačajnijih, segmenata održivog razvoja kroz povećanje energetske efikasnosti. U radu 19. Biznis klaster kluba učestvovali su predstavnici kabineta gradonačelnika, Inžinjerskje komore, GAF, KLER, Mašinskog fakulteta, GO Crveni krst,fakulteta zaštite na radu, GO Medijana, Katastra, Zavoda za urbanizam i drugih važnih institucija za oblast gradjevinarstva. Green Building Association Cluster marked its first anniversary of work GREEN PASSPORT - MULTIPLE BENEFITS At the 19th Business Cluster Club at the Regent Club, in Commercial Business Centre Gorca, the Green Building Association Cluster marked its first anniversary of work which primarily focused on promotion of ecological and energy efficient building. The main topic of the discussion was Green Building Opportunities and Challenges in the Construction Sector and M.Sc. Misa Vasov from the Faculty of Civil Engineering and Architecture introduced the concept and advantages of so-called Green Architecture. M.Sc. Milan Gocic from the Faculty of Civil Engineering and Architecture spoke about the significance of operational work of the Green Building Cluster, goals of the association, as well as about the projects and activities in the forthcoming period, whereas Ph.D Petar Mitkovic, professor at the Faculty of Civil Engineering and Architecture presented a concept of so-called Green Kilowatts generated in the first electrical plant in Jablanica District. Expressing satisfaction with the achieved results, especially with the process of preparations for the application of new legislative, it was stated in this cluster that new and serious tasks are still to be expected. Over a period of one year, our cluster has clearly defined its activities in such a way that we became recognised by the National Agency for Regional Development and the Serbian Chamber of Engineers, President of the Green Building Association Cluster, Ivana Lukic said. Thanks to the visibility of positive results of our activities, we were awarded funds for the projects dealing in promotion of green building concept, ecological and energy efficient construction and increase of public awareness on their significance. We have also got a support from the professional public for the methods of planning, designing and construction of buildings and the way they are used, all in accordance with the interests of beneficiaries. InfoCluster 19
20 Studijska poseta Gracu UČ^ITI OD ISKUSNIH-NAJVEĆ ]A PRIVILEGIJA Učiti od boljih je privilegja koju nije lako priuštiti, pogotovu to nije lako onima koji tek startuju svoje poslovne poduhvate i to u uslovima svetske ekonomske krize. Upravo zato su LEDIB program i Kuća klastera organizovali, od 10. do 12.septembra, studijsku posetu Gracu za 15 učesnika dva modula obuke za klaster fasilitatore. Ova poseta je bila višestruko značajna jer su učesnici dobili mogućnost da se upoznaju sa načinom rada funkcionalno uspostavljenih klastera, njihovim dugogodišnjim iskustvima i rešavanjem poslovnih nedoumica i problema. Delegacija niškog regiona se susrela sa predstavnicima SFG Holding kompanijom, koja je vlasnik većine deonica u svakom od klastera koji rade pod njenim okriljem. Inače, SFG je u vlasništvu Štajerske oblasti i organizuje aktivnosti koje su neophodne svakoj kompaniji na putu od ideje do tržišta (npr. pronalaženje dobre ideje, pomoć u istraživanju i razvoju tržišta, motivacija za inovacije, promocija, obuke, podrška u finansiranju, internacionalizacija). -Medju različitim klasterima u Gracu postoje velike razlike u načinu poslovanja što zavisi od oblasti delovanja i samih članica-kaže mr Danka Milojković,koordinator LEDIB programa. Mnogi klasteri uključuju glavne aktere u proces izrade strategije, tako što recimo organizuju okrugle stolove na kojima predstavnici univerziteta, klastera i biznisa razgovaraju o strategiji. Takodje, klasteri pružaju usluge za koje se plaća a imaju i članarinu čiji udeo nikada ne prelazi 30 procenata, čak i u najstarijim klasterima, a ostatak potrebnih finansijskih sredstava pokriva javni, odnosno državni sektor. Budući da su klasteri u Gracu veoma otvoreni za saradnju na projektima sa partnerima iz Srbije, dogovoreno je da Kuća klastera i svi klasteri pripreme i pošalju poslovne profile. Inače, Centar za internacionalizaciju u Gracu je spreman da izložbu Herbstmesse 2013/14.godine organizuje sa posebnim fokusom na Srbiju. Delegacija iz Niša je posetila Creative Industries Styria, Eco World Styria, Holzcluster Steirmark i TechForTaste, pa su učesnici ovog studijskog putovanja imali priliku da se upoznaju sa radom tih kompanija i klastera, načinom finansir- anja i mogućnostima za saradnju. Posetili smo takodje Kompaniju XAL GmnH, koja se bavi osvetljenjem, i koja je uprkos tome što je velika i medjunarodna kompanija, i dalje članica klastera jer vidi koristi od toga, izmedju ostalog, i zato što može da bude u stalnom kontaktu sa malim i inovativnim firmama koje je snabdevaju novim materijalima-kaže Milojkovićeva. Bili smo i u Automobilskom klasteru koji se i posle 20 godina postojanja finansira iz gradskog budžeta sa 70 odsto potrebnih sredstava, a preostalih 30 procenata su kombinacija prinosa od projekata i članarina koju plaćaju članice. Održan je i sastanak sa predstavnicima Tehnološkog Univerziteta u Gracu i njihovog Centra za kompetencije u oblasti virtuelnih vozila. Postoji snažna saradnja izmedju Centra i Automobilskog klastera u cilju podrške predstavljanja članica na tržištu. I ovaj Centar je otvoren za saradnju sa partnerima iz Srbije. Studijskom posetom Gracu bila je obuhvaćena i poseta Klasteru kreativne industrije Štajerske gde su se upoznali sa načinom na koji se ovaj klaster organizuje i kakvu vrstu usluga pruža. Klaster kreativnih industrija ima stalni izazov kako da se predstavi i identifikuje jer predstavlja različite discipline,odnosno podsektore pa su ustanovili bazu podataka svih članova, njihovih kompetencija, budućih dogad- 20 InfoCluster
21 jaja što se, kaže Milojkovićeva, ispostavlja kao odličan alat koji članovi izuzetno cene jer pomoću njega recimo mogu pronaći partnere za zajedničke projekte. Zatim, Impuls Centar Štajerske pruža obuke u oblasti transfera tehnologija, marketinga, pristupa odnosno internacionalizaciji tržišta itd. i zapravo vrlo pažljivo osluškuju želje članica. Posetili smo takodje i Klaster Eco World Štajerska koji je 1998.godine osnovan da organizuje i unapredi razvoj klastera. Klaster je fokusiran na stvaranje poslovnih šansi za članice. Objavljuje nekoliko publikacija, analizira kretanje tržišta čistih tehnologija, pruža stratešku podršku, kao i podršku inovacijama, finansiranju, objvljuje katalog kompanija u okviru klastera, zajedno sa profilima svih kompanija. Sve publikacije interno služe članicama za pronalaženje partnera, a eksterno da bi se predstavile stranim investitorima. Takodje je izuzetno fokusiran na prikupljanje uspešnih priča. TechForTaste je mreža kompanija Štajerske koje se bave tehnologijom hrane i usredsredjeni su na inovacije, efikasnost i biznis kao i na konkretne koristi za pojedinačne članice. Posetili smo, kaže Milojkovićeva, i Tehnološki univerzitet u Gracu- Centar za virtuelna vozila koji je uglavnom orijentisan na medjunarodno tržište. Tesno saradjuje sa automobilskim klasterom sa ciljem da se pomogne proboju članica klastera na tržište. Centar je neprofitan a njegov finansijski model je takav da 50% pripada privatnim deoničarima, a 50% državi. Značajne finansije potiču od EU, po modelu 1:1, što znači da za svaki evro koji centar zaradi EU daje 1 evro takodje. To znači da centar mora da radi ono što kompanije i biznisi žele i traže. Klasteri iz Graca su veoma otvoreni za projekte partnera iz Srbije-kaže Danka Milojković koja smatra da bi Kuća klastera i svi klasteri u Nišu trebalo da pripreme i pošalju svoje profile (kompanije, univerziteti, komptencije /fokus/ specijalnosti kompanija i klastera) uključujući i vrstu projekata za koje je klaster zainteresovan kao recimo internacionalizacija, inovacija i slično. Trebalo bi ozbiljnije razmisliti o uslugama koje se naplaćuju i članarinama jer što je klaster likvidniji to će imati više sufinansiranja za učešće u medjunarodnim projektima, kaže Milojkovićeva, a sufinansiranje po pravilu može biti i u obliku radnih sati, ne mora obavezno biti u novcu. Učesnici studijske posete su se sastali sa predstavnicima grada Graca i razgovarali o podršci koja se pruža klasterima i biznisima. Tom prilikom je istaknuto da je veliki izazov ubediti političare u vrednost i važnost postojanja klastera, jer je činjenica da je institucionalna podrška veoma važna. - Predstavnici grada Graca vide saradnju sa klasterima kao odlično sredstvo za razne aktivnosti kao što su npr. privlačenje stranih investicija ili brendiranja grada a, izmedju ostalog, korist od postojanja klastera je što su klasteri bliži kompanijama nego što grad ikada može bitiističe Milojkovićeva. To je rezultat činjenice da je uloga gradskih vlasti različita od uloge klastera te je udruživanje sa klasterima jako dobro jer su na taj način političari i predstavnici gradskih vlasti svesni potreba i izazova sa kojima se kompanije svakodnevno suočavaju. Time se može pomoći stvaranje političkog okvira za poslovanje u Gracu a uspešne priče su odlično sredstvo za predstavljanje uticaja i doprinosa klastera. Grad koristi klastere i za izradu promotivnih materijala, kao i promo-filmova o tome zašto treba investirati u Štajersku a takodje i kao jedinstvene tačke prodaje za privlačenje stranih kompanija u region. Mi smo, kaže Milojkovićeva, sada suočeni sa izazovom da ubedimo političare u Nišu, kao i na državnom nivou, u važnost i vrednost postojanja klastera. Iako će to biti prilično teško, svi moramo da radimo na informisanju političara o svim dobrim stvarima kojima se bavimo. Deo toga treba da budu i priče o uspesima i tome kako naše članice imaju korist od klastera, jer su konkretni primeri najbolje sredstvo za prikazivanje našeg doprinosa. Logično je stvoriti tesnu saradnju sa univerzitetima, npr. da bi članice lako mogle da dodju do test i demo laboratorija za njihove tehnologije. Način finansiranja je takodje poseban izazov, kaže Danka Milojković i naglašava da moguće rešenje treba potražiti u niškim klasterima jer su neki od EU fondova dostupni ako naši klasteri apliciraju zajedno sa klasterima iz zemalja EU. InfoCluster 21
22 MOST Tokom boravka u Gracu članovi niške delegacije su iskoristili priliku da uspostave kontakt sa predesednikom Društva prijateljstva Most Grac-Niš mr Ivanom Redijem. Ovim prvim kontaktom najavljena je buduća čvršća saradnja sa Kućom klastera s obzirom na to da je Društvo prijateljstva Most Grac-Niš orijentisano ka usostavljanju direktne veze izmedju gradjana,institucija i privrednih subjekata-kaže mr Redi. Na taj način se otvaraju novi privredni horizonti, unapredjuje medjusobno razumevanje i učvršćuje razmena kulturoloških, tehnoloških i drugih vrednosti. Društvo prijateljstva Most Grac-Niš PRIJATELJSTVO OD 814 KILOMETARA Study visit to Graz LEARNING FROM THE EXPERIENCED ONES IS THE GREATEST PRIVILEGE To learn from the better ones is a privilege not easy to afford, especially not easy for those who start their business enterprises in the times of global economic crises. That is precisely why LEDIB Program and Clusters House organized a study visit to Graz for 15 participants who had attended two modules of trainings for cluster facilitator from September 10 to 12. This visit was significant in many aspects, as the participants were given the opportunity to get introduced to the method of work of functional clusters, their long term experience and ways of resolving business dilemmas and problems. Clusters from Graz are very open for cooperation on projects with partners from Serbia, Danka Milojevic stated. She also thinks that the Clusters House and all clusters from Nis should prepare and send their profiles (profiles of the companies, universities, their competences, focus of work, specific areas of expertise of the companies and clusters) and specific projects of interest such as internationalization, innovativeness and alike. The study visit participants met the representatives of the Graz Municipality and discussed about the available support offered to clusters and business. The occasion was used to point out that it is a great challenge to convince politicians in the value and relevance of the clusters because it is the fact that institutional support is of an immense importance. - Representatives of the Graz Municipality recognize that cooperation with clusters is an excellent way to implement various activities such as attracting foreign investments or establishing brand of the city, as well as to gain some benefits out of clusters since they collaborate closer with companies, closer than any city administration, emphasized Milojkovic. We are presently facing a challenge to convince politicians in Nis and politicians at the state level in the value and significance of clusters. Even though it will be very difficult, we all must make efforts to inform politicians about positive things we have been doing. One way to do that is to present success stories and benefits the members of the clusters have because the good practice examples show the extent of how great our contribution is. Medjunarodne organizacije i institucije podrške predstavljaju važnu polugu u razvoju klastera jer, pre svega, višestruko pomažu bržem uspostavljanju poslovnih veza i zbližavanju interesnih grupa, smatra arhitekta mr Ivan Redi osnivač i predsednik Društva prijateljstva Most Grac-Niš. Njegovo istrajno zalaganje na uspostavljanju neposrednih i dobrih poslovnih i kulturnih veza izmedju Niša i Graca premašilo je dve i po decenije odkako živi u Gracu i deceniju od osnivanja Mosta Grac-Niš. Mnoštvu aktivnosti na promociji Niša i Nišlija u Gracu i širom Austrije nedavno je dodao i niške klastere, odnosno Kuću klastera kao jedinstven i najfunkcionalniji vid povezivanja privrednika. Umrežavanje gradova treba ozbiljno pripremati, realizovati i pratiti-kaže Redi i objašnjava da je godinu dana nakon dolaska u Grac, 1990.godine, održan Internacionalni simpozijum čiji je cilj bio da se osvetle kompleksni promenjljivi odnosi izmedju dunavskog i balkanskog regiona sa stanovišta privredne i kulturološke perspektive. Pri tome, kaže Redi, nisu bili istraživani samo uticaji velikih sila na zemlje iz ova dva regiona, sa političkog i privrednog stanovišta, njihovo značenje kao trgovinskih partnera, njihovo zajedništvo i njihove suprotnosti, nego i iz toga rezultirajući kulturološki uticaji i obrazovni procesi u ovom prostoru. Zaključeno je da internacionalna i interdisciplinarna nauka ima pred sobom jedno veliko i važno područje rada, koje se mora intenzivno obraditi, upravo kod nadgradnje jedne nove srednje, istočne i južne Evrope. Deset godina kasnije, kada 22 InfoCluster
23 je već počeo da ćarlija povetarac novih internacionalnih i unutrašnjih promena i odnosa u Srbiji, Grac je posetila prva delegacija iz Niša, sa tadašnjim gradonačelnikom Goranom Ćirićem. U razgovoru sa gradonačelnikom Graca Alfredom Stinglom je dogovoreno da se intenzivira saradnja dva grada na osnovama održivih projekata. To je bio odlučujući impuls da donesem odluku o formiranju Freundschaftsverein Die Brücke-Most Graz-Niš (Društvo prijateljstva MOST GRAC NIŠ). U poznu jesen 2001 godine, udaren je temelj MOSTU dugačkom 814 kilometara. Već tada, pripremajući otvaranje MOSTA, znao sam da ću se od samog početka susretati sa različitim predrasudama, na obe strane. Dve predrasude su bile dominantne: Kirchenturm Politik politika delovanja u prostoru koji se može sagledati sa crkvenog tornja i Terra Incognita nepoznata zemlja. Da bih to prevladao prvo sam sproveo jednu vrstu detaljnog strateškog planiranja- da jasno definišem ciljeve i vrstu saradnje. Verovao sam, a sada sam savim siguran u to, da što je bolja priprema, to je saradnja uspešnija. Ključno pitanje za uspostavljanje uspešne saradnje na bilo om nivou i bilo kojoj oblati delovanja jeste pronalaženje pravih partnera. -Moja velika prednost u tome je bila, kaže Redi, što sam imao na raspolaganju veliki broj profesionalaca u različitim oblastima, koji su u najvećem broju slučajeva bili i moji prijatelji. I još nešto: NISAM ODUGOVLAČIO, NEGO SAM DELOVAO. Delovao sam tako da uvek, kao konačni rezultat saradnje, bude jasna WIN-WIN situacija. Ovom prilikom želim da predočim na nekoliko ciljeva, koji se, pre svega, odnose na privredu, mada su primenljivi i u drugim oblastima saradnje:. * Ciljna podrška privredi oba grada, sa stanovišta njihovog opredeljenja za izvoz; * Stimulisanje održive saradnje izmedju dva grada; * Usmeravanje i stimulisanje nastajanja poslovnih mreža izmedju Graca i Niša; * Održivo pozicioniranje njihovih privreda u reverzibilnim prostorima; * Uspostavljanje, razvijanje i održavanje Opinion Leaders poslovnih veza; * Negovanje imidža različitih produkata i firmi aktivni gradski marketing; * Izgradjivanje i održavanje dugotrajnih privrednih kontakata; * Poboljšavanje gradske lokacijske atraktivnosti putem koncentrovane i usaglašene aktivnosti odgovarajućih učesnika (firme, uprava, politika itd.) Kada se radi o aktivnosti odgovarajućih učesnika, pogotovo onih iz političke sfere, naveo bih, kaže Redi, da sam za proteklih deset godina upoznao šest gradonačelnika, pet konzula Jugoslavije odnosno Srbije u Gracu, sedam ambasadora jedne i druge zemlje, ministre inostranih poslova, a, bogami, i predsednike država. Zašto navodim ove podatake? Moj stav je da saradnju izmedju privrednih subjekata dva grada treba zasnivati na maksimalno mogućim direktektnim kontaktima. Te veze su održive i imaju najmanji mogući broj kritičnih slabih tačaka, pogotovo zbog fluktuacije koja je primerena političkom životu. Drugim rečima, uključivanje drugih treba da bude u najmanjoj mogućoj meri. InfoCluster 23
24 MOJ STAV: Prof. dr Aleksandar Gračanac, koordinator MSPP Privredne komore Srbije FINANSIRANJE KLJUČ RAZVOJA KLASTERA U procesu klasterizacije, komparativnost mikro, malih, srednjih firmi, zasnovanoj na specijalizaciji, kooperaciji, fleksibilnosti, jesu najbitniji faktori za uspeh ali ne i za dugoročniju održivost klastera, ukoliko se komponenta finanasijske podrške ne uvažava. Uspeh klastera po pravilu primera dobre prakse, zasniva se na specijalnosti firmi, jer su ekstremno limitirane za druge resurse, i fokusiraju se na one resurse koji su najkvalitetniji i gde je tehnička povezanost klastera prva faza u razvoju svakog klastera. Paralelno, drugu fazu čini finansijski menadžment organizacije sa pratećim finansijsko-izvoznim konceptom nastupa na tržištima, praćen adekvatnim formama finansiranja. Ovakav model povezivanja, preko finansiranja klastera, a bez kojeg nema značajnijeg tržišnog učešća, doprinosi rastu i razvoju ne samo članica klastera već ima regionalnu i nacionalnu dimenziju. U procesu upravljanja klasterom finansiranje je najznačajniji faktor održivosti i rasta. Proces klasterizacije, i opstanak kalstera se obično suočavaju sa pratećim ograničenjima u pristupu povoljnijim izvorima finansiranja i na tržištu novca i na tržištu kapitala, u pogledu uslova i cene njhihovog korišćenja (najčešće u zemljama i regijama koje su u početnim fazama razvoja klasterizacije kao metodologije). Ipak, u razvijenijim privredama, gde je klasterizacija način poslovanja, primenjuju se najsofisticiranije forme vlasničkog i tržišnog povezivanja klastera, banaka, fondova, velikih kompanija na tržištima kapitala. U početnim fazama rasta klastera, većina se oslanja na sopstvene izvore finansiranja. U kasnijim fazama, potrebe za kapitalom prevazilaze interne mogućnosti članica klastera, i tada se razmatraju eksterni izvori finansiranja, kako bi se obezbedila sredstva za neophodne investicije, projekte i razvoj. Medju eksternim izvorima finansiranja razlikuju se neformalni i formalni izvori finansiranja. Neformalni izvori su sredstva prikupljena od poslovnih prijatelja koji prepoznaju dobar poslovni poduhvat. Formalni izvori obuhvataju različite vidove tradicionalnog finansijskog konsaltinga-kreditima komercijalnih banaka i drugih finansijakih instiucija, kreditiranje mikro firmi specijalizovanih finansijskih institucija, faktoriingom specijalizovanih institucija, investicionim fondovima na tržištima kapitala... Klasteri najčešće koriste kombinaciju više različitih izvora finasiranja, vodeći pri tome računa o odnosu izmedju sopstvenog i pozajmljenog kapitala. Istovremeno, dostupnost različitih izvora finansiranja se menja tokom posmatranog perioda funkcionisanja klastera, u zavisnosti od faze rasta, ciljeva i potencijala delatnosti u kojoj menadžment klastera procenjuje sve tržišne i finansijske rizike poslovanja. Ukazivanje na strategijski značaj analize izvora finansiranja klastera u osnovi ima cilj da osvetli osnovne kategorije koje se pojavljuju pri donošenju finansijskih i strategijskih odluka menadžmenta kalstera. Pitanje koje se ovde nameće jeste da li postoje odredjene specifičnosti vezane isključivo za finansiranje klastera? Opšti principi su zajednički za sve oblike organizovanja bez obzira na veličinu ili pravnu formu. Specifičnosti su prisutne uopšte za sektor MSPP, a klasteri su posebna metodologija-filozofija poslovanja, koja ima prednosti u odnosu na druge i odredjene limite, vezano za formu refgistracije, pa tako veće firme tipa akcionarskih društava AD, mogu emisijom običnih ili preferencijalnih akcija,dodatno (kao alternativni vid finansiranja), sakupljati(na berzi) dodatni kapital kao oblik sopstvenih sredstava, dok ukoliko je klaster, ili članica klastera registrovan u formi društva ograničene odgovornosti (doo),to nije omogućeno. Iz tog konteksta proizilazi da su i forme organizovanja klastera kao akcionarskih društava najefikasnije, što je pokazala i inopraksa, uz napomenu da je potrebno duže vreme izgradnje poslovnog poverenja i ostvarivanja profitabilnih ciljeva, da bi se iz početne faze(tehničkotehniološkog zajedničkog nastupa na tržištu),došlo do više faze(finansijsko-statusne) u povezivanju i sa finansijskim partnerima. Mogući izvori finasiranja u velikoj meri zavise i od stepena privredne razvijenosti, a posebno razvijenosti finansijskog sistema i tržišta kapitala. Praksa je pokazala da su razvijeniji oni sistemi koji imaju razvijene mehanizme tzv. indirektnog finansiranja, gde postoji više finansijskih institucija, koji su i potencijalni partneri u statusnoj formi i poslovanju. Razvijeni finansijski sistemi pružaju mnogo više mogućnosti za prikupljanje kapitala u MSPP sektoru, a tako i u postupku klasterizovanja firmi. U svetu postoji više oblika alternativnog finansiranja malih firmi i klastera: * Rizični kapital(venture Capital-Private Equity)-kompanije koje obezbedjuju rizični capital i privatni investicioni fondovi, obezbedjuju privatni capital od strane investitora za sector MSPP, posebno onih koji se nalaze u početnim fazama razvoja * Emitovanjem njihovih akcija(mspp firmi, npr.članice klastera, promenom forme u AD) * Prodajom na berzi putem Inicijalne javne ponude (IPO) Evidentno je i to da u Srbiji, MSPP sektor, pa tako ni klasteri, nisu dovoljno upoznati sa konceptima rizičnog kapitala i private equity finansiranja, kao i, za sada, nesavršenim postupakom na berzi zbog niza administrativnih ograničenja. 24 InfoCluster
25 Potpisan Sporazum o saradnji između NiCAT klastera i programa nemačke vlade GIZ ACCESS POTPISOM SKRAĆEN PUT DO NEMAČKOG TRŽIŠTA NiCAT klaster i nemački program GIZ ACCESS dogovorili neposrednu saradnju kojom će se članicama ovog klastera omogućiti brži razvoj i povećati dostupnost nemačkom tržištu Sporazum o saradnji između programa nemačke vlade GIZ ACCESS i niškog Klastera naprednih tehnologija Ni- CAT potpisali su, 5. decembra u prostorijama firme Photon Optronics- članice NiCAT klastera, konsultant GIZ-a Juergen Kappenmann i klaster menadžer Goran Mladenović. Ovim činom je suštinski dat novi okvir za efikasniji nastavak dosadašnje saradnje niških preduzeća iz oblasti informatičkih tehnologija sa nemačkom privredom. Gostima su se prvo obratili klaster menadžer Goran Mladenović, predsednik upravnog odbora NiCAT klastera prof. dr Vančo Litovski, a zatim i predstavnici GIZ ACCESS programa Tomsilav Knežević i Juergen Kappenmann. GIZ ACCESS je program nemačke vlade čiji je cilj da poboljša uslove za povećanje konkurentnosti srpskih malih i srednjih preduzeća na regionalnom i tržištu EU- kaže klaster menadžer Goran Mladenović. Aktivno podržavaju komore i poslovna udruženja u poboljšanju svojih usluga i jačanju dijaloga i saradnje sa nemačkim institucijama i kompanijama. Saradnja sa nemačkom ekonomijom kao i tržištem predstavlja važan element razvoja klastera i firmi koji treba da ubrza povećanje konkurentnosti naših preduzeća i doprinese uspešnijem radu na stranim tržištima. Inače, naglašava Mladenović, ovaj sporazum samo verifikuje već uspešnu saradnju koja postoji u prethodnih godinu dana ali i daje okvir za još intenzivnije partnerstvo članica NiCAT-a sa nemačkom i evropskom privredom. Inače, klaster NiCAT okuplja 25 uspešnih lokalnih firmi koje posluju u elektro i elektro-mašinskoj industriji kao i industriji informacionih i komunikacionih tehnologija, dve potporne institucije- Elektronski i Mašinski fakultet Univerziteta u Nišu i tri institucije za podršku privredi -Regionalnu privrednu komoru Niš, Biznis inkubator centar i Regionalnu razvojnu agenciju- JUG. NiCAT vrlo aktivno radi i organizu- je različite dogadjaje i aktivnosti koje podižu konkurentnost članica. Za relativno kratko vreme, jer je operativni rad NiCAT klastera počeo oktobra 2011.godine, ostvaren je značajan broj ozbiljnih aktivnosti- kaže Mladenović i objašnjava da je postpisan niz sporazuma i uspostavljena tesna saradnja sa brojnim institucijama, klasterima i preduzećima. Veoma tesno saradjujemo sa još dva srpska ICT klastera, postpisan je sporazum o saradnji sa poljskim ICT klasterima, uspostavljena saradnja sa Mehatronik klasterom iz Bugarske, uspešno je dobijeno i realizovano par projekata, uspostavljena su partnerstva sa velikim brojem važnih domaćih i međunarodnih činilaca. Vidljivost naših zalaganja i postignutih rezultata potvrdjena je na ovogodišnjoj balkanskoj konfrenciji klastera, koju su organizovali LEDIB Kuća klastera i Savet za klastere Privredne komore Srbije, kada je NiCAT klasteru dodeljena zahvalnica za generalni doprinos u razvoju klastera na Balkanu. Nakon potpisivanja sporazuma izmedju GIZ ACCESS i NiCAT održano je predavanje o temi Internacionalni marketing koje je držao Mladen Cvetanović, posle čega je usledio vreme za druženje i bliže upoznavanje niških privrednika. InfoCluster 25
26 Dvadeseti Biznis klaster klub NOVOGODIŠNJE ČAROLIJE ZA NAJMLADJE Jubilarni dvadeseti Biznis klaster klub, održan 27.decembra godine u Biznis incubator centru, bio je posvećen najmladjima-deci radnika, preduzetnika i saradnika- članova Kuće klastera. Glumački ansambl Teatra s juga prikazao je predstavu Novogodišnja srpska bajka koju su mališani pratili sa neslućeno ozbiljnom pažnjom. Nakon toga je usledilo ono čemu se deca najviše raduju- a to je svakako dolazak Deda Mraza koji im je podelio novogodišnje paketiće. Uz dečju radost, graju i smeh Kuća klastera je ispratila veoma uspešnu 2012.godinu uz uverenje da će 2013.godina doneti nove izazove i još veće poslovne uspehe. 26 InfoCluster
27 MEDICAL start ap klaster RASTE KONKURENTNOST UDRUŽENIH PRIVATNIH PRAKSI Poslednje decenije, koncept klastera je postao centralna ideja konkurentnosti i ekonomskog razvoja. Većina stručnjaka klastera definiše kao udruženje geografski koncentrisanih, međusobno povezanih, preduzeća iz srodnih i različitih delatnosti kao i nosioca znanja, drugih institucija i organizacija koje garantuju kritičnu masu znanja, tehnologija, resursa i sredstava značajnih za jačanje konkurentnosti pojedinačnih preduzeća-učesnika i klastera kao celine. Klaster povezuju zajedničke potrebe na području nabavke, kupaca, specijalizovanih usluga, radne snage i dugih resursa. MEDICAL start ap klaster osnovan je januara godine uz zalaganje članica koje su prepoznale svoje zajedničke razvojne interese-kaže Sladjana Vučković, predsednik Upravnog odbora ovog klastera. Klaster je nastao uz tehničku podršku danskog programa za lokalni ekonomski razvoj na Balkanu - LEDIB, a danas, kao deo Kuće klastera broji 54 aktivne članice. Klaster MEDICAL start ap je mreža privatnih praksi u oblasti zdravstvene zaštite, kao i preduzeća zaduženih za podršku rada i razvoja klastera (marketing, edukaciju, istraživanja) osnovan na neodredjeno vreme sa ciljem pružanja podrške članicama klastera u procesu jačanja konkurentnosti, ostvarivanja profitabilnog pozicioniranja na domaćem i inostranom tržištu i promovisanja preduzetništva. Radi ostvarivanja ciljeva klastera konstantno se radi na prikupljanju i obradi stručne literature, organizaciji radionica, stučnih skupova, prezentacija, seminara, sajmova. Zatim na pružanju konsalting usluga, pripremi projekata i projektnog menadžmenta. Inače, naglašava Vučkovićeva, cilj je efektivna i efikasna upotreba svih raspoloživih donatorskih fondova, saradnja sa poslovnim subjektima, državnim i naučnim institucijama, školama, stručnim udruženjima i drugim referentnim organizacijama u zemlji i inostranstvu. MEDICAL start ap klaster radi na informisanju članica klastera o novim pravcima razvoja kao i različitim šansama u okruženju. Pored redovne godišnje skupštine i formalnog rada na pripremi akcionog plana za narednu godinu, članovi klastera su u mogućnosti da kroz različite radionice i okrugle stolove unaprede svoje znanje i rad svoje privatne prakse. Klaster je član i osnivač Kuće klatera, nacionalne platforme za razvoj klastera locirane u Nišu-kaže Vučkovićeva. To daje mogućnost korišćenja širokog spektra alata za marketing kao što su časopis Infocluster, TV emisije Kuće klastera, sajt Kuće klastera, različiti katalozi i publikacije. Pored ovog indirektnog povećanja vidljivosti MEDICAL start ap klaster radi na svom promovisanju kroz svoj sajt i profil na društvenoj mreži Facebook. Jedan od aktivnijih klastera u Srbiji, MEDICAL start ap klaster, širi svoje kontakte i van granica Srbije. Na međunarodnom susretu klastera u madjarskom gradu Pečuju MEDI- CAL je učestvovao u sesiji koja je okupila različite medicinske klastere iz regiona -Mađarske, Bugarske, Hrvatske, Rumunije, Bosne i Srbije. Na ovom C2C okupljanju direktnu saradnju otpočeli su MEDICAL start ap klaster iz Niša i Dental Health Tourism Cluster iz Sofije. Usledio je set sastanaka na relaciji Niš Sofija, a sada se priprema prvi prekogranični projekat u oblasti zdravstva. Kao aktivan i perspektivan klaster MEDICAL start ap je prepoznat od strane Ministarstva ekonomije i regionalnog razvoja i drugih referentnih razvojnih institucija, te podržan kroz različite projektne aktivnosti-istakla je Vučovićeva i navela niz značajnih projekata koji su do sada realizovani. Povezivanje u klaster znači saradnju i inovativnost aktivnih partnera, preduzeća svih veličina iz različitih oblasti, nadovezivanje na obrazovanje, osposobljavanje, razvoj i uvođenje novih tehnologija u poslovne procese. A pre svega, ofanzivno uključivanje u međunarodne razvojne tokove, kreiranje prilika, a ne samo praćenje postojećih. Članice MEDICAL start ap klastera budućnost vide u daljem omasovljenju članstva, lobiranju i zalaganju za bolje uslove privatnih praksi u oblasti zdravstvene zaštite i povezivanju sa obrazovnim i razvojnim institucijama. Novi projekti i podizanje zdravstvenog turizma na viši nivo glavni su zadaci MEDICAL start ap klastera u godini-naglasila je Sladjana Vučković. InfoCluster 27
28 LANICE Medical Start up klaster ima 54 članice medju kojima su Poliklinika za oblast interne medicine, laboratorija za kliničku biohemiju, mikrobiologiju i laboratoriju za patolohistologiju Human Niš, Specijalistička radiološka ordinacija za ultrazvučnu dijagnostiku i dijagnostiku magnetnom rezonancom Eurodijagnostika Niš, Laboratorijska dijagnostika iz oblasti medicinske biohemije, mikrobiologije i patohistologije Neolab Niš, Pružanje usluga iz oblasti fizikalne medicine i rehabilitacije Laguna Prokuplje, Specijalistička ordinacija za internu medicinu Kardio Medika Niš, Zdravstvena pedijatrijska preventivna, kurativna pedijatrija + dečja pulmologija Medica Niš, Ordinacija opšte medicine Wizard Niš, Poliklinika za internu medicinu, ortopediju i fizikalnu medicinu Naissa Niš, Laboratrijska dijagnostika u oblasti medicinske biohemije i mikrobiologije Farmacia Diagnostica Niš, Specijalistička ordinacija za interne bolesti Inter Medica - Dr.Lović Niš, Prodaja potrošnog materijala u medicinskoj dijagnostici Medical Team Niš, Medicinski centar za prevenciju i lečenje gojaznosti Human Fit Niš, Stomatološka ordinacija Dr.Maja Radović Niš, Opšta bolnica Sava Surgery Niš, Prodaja i servis stomatoloske opreme i stomatološke usluge "Ortodent" Niš, Projektovanje, razvoj i proizvodnja medicinskih uređaja X-ray Medica Systems & Product Niš, Proizvodnja generatora Verdus Niš, Edukativno psihološki centar Alter ego Niš, Ginekološka ordinacija Vukadinović Leskovac, Istraživanja i eksperimentalni razvoj u medicinskim naukama DCA laboratorije Leskovac, Servis i prodaja rendgen opreme i potrošnog materijala u medicini "Amiral Niš, Apotekarska ustanova Dona farm Niš, Poliklinika Neolab Zaječar i Leskovac, Ginekoliško-akušerska ordinacija Dr Marijeta Nikolić Niš, Poliklinika Panajotović Niš, Poliklinika Varnava kapaciteta članica i kapaciteta klastera" i projekat "Radionica i poslovni mentoring za menadžment Medical Startup Klastera o izradi projektne dokumentacije za konkurisanje kod domaćih i stranih organizacija radi jačanja konkurentnosti klastera i poslovnog povezivanja" uz podršku Nacionalne agencije za regionalni razvoj. Zatim Festival zdravlja u Nišu, i godine, gde su obavljeni preventivni pregledi, projekat "Edukacijom do razvoja materijalnih i ljudskih resursa i jačanju partnerskog odnosa sa naučno istraživačkim organizacijama (NIO) i saradnja sa državnom zdravstvenom zaštitom" koji je podržala Nacionalna agencija za regionalni razvoj, zajednički projekat sa Udruženjem poslovnih žena Niš Budi odgovorna investiraj u svoje zdravlje, učešće na Trećoj balkanskoj konferenciji Dani klastera u Nišu i predstavljanje klastera na internacionalnoj Infosat manifestaciji kao i EEN mreža Srbija i Kuća klastera, C2C sastanci i učešće na konferenciji u Pečuju. PROJEKTI Ključni projekti MEDICAL start ap klastera je koorganizacija Bazara zdravlja i predavanje o temi "Gojaznost" na Medjunarodnom sajmu klastera i malih i srednjih preduzeća u Nišu, glavno partnerstvo na projektu "Rano otkrivanje oboljenja prostate u populaciji muškaraca starijih od 50 godina na teritoriji grada Niša" uz podršku Ministarstva zdravlja, projekat "Stručno usavršavanje menadžmenta i zaposlenih u članicama Medical Start up klastera u cilju jačanja 28 InfoCluster
29 KLASTER DUNĐЕR INOVACIJAMA I INTERNACIONALIZACIJOM POBEĐUJE KRIZU Građevinski Klaster Dunđеr је usmеrеn nа rаzvој, istrаživаnjе i primеnu inоvаciја u prоcеsu grаdnje, primenu novih mаtеriјаlа i novih načina gradnje kao i vođenja odnosno praćenja celokupnog procesa projektovanja i gradnje od nacrta do ključa u ruke koje sprovodi krоz niz rаdiоnica, оbuka i edukacija, usmerenih na rаzvој lјudskih rеsursа, i na priprеmu srpskog grаđеvinskog sеktоra zа uspešan izlazak na tržištе ЕU. U tom pravcu Građevinski Klaster Dunđеr je od samog početka težio da razvije što plodniju saradnju sa međunarodnim partnerima i da radi na internacuinalizaciji klastera i njegovoj prepoznatljivosti van granica naše zemlje. Paralelno sa tim je ostvario veoma tesnu saradnju sa fakultetima, kako domaćim tako i inostranim, Univerzitetom i naučnoistraživačkin ustanovama prepoznajući inovativnost i ulaganje u inovacije kao jedini mogući put za prevazilaženje krize. Na nacionalnom nivou, Građevinski Klaster Dunđеr je svoju opredeljenost ka inovacijama pokazao osvajanjem dve nagrade i nekoliko diploma i zahvalnica za unapređivanje inovativnosti na našim prostorima. Prvu nagradu za najbolju tehnološku inovaciju uređaj BIOTOKSINOMER, koji služi za rano otkrivanje i upozoravanje na prisustvo toksikanata u vodi, dobio je jođ Građevinski Klaster Dunđеr je dobio nagradu, takođe na nacionalnom takmičenju, za unapređivanje informatičkog društva, u organizaciji Digitalne agende, za prvi, za sada jedini u svetu, On Line Romsko-srpski i srpsko romski rečnik. Istrajnost na ovom putu rezultirala je time da je Građevinski Klaster Dunđеr već 4 godine član nemačkog ogranka mеđunаrоdne asocijacije BuildingSМАRТ, koja promoviše građenje energetski efikasnih objekata, pasivnih tzv. Zero energy objekata i korišćenje obnovljivih izvora energije, pre svega solarne energije. Rezultat ove saradnje je dovođenje predstavnika vodeće svetske kompanije za proizvodnju solarne opreme, kompanije SMA iz Nemačke u Niš, na workshop o obnovljivim izvorima energije kao načinu za poboljšanje energetske efikasnosti zgrada, kojom prilikom je ova kompanija donirala klasteru Dunđer invertor za prvu mini solarnu elektranu u Srbiji napravljenu na krovu elektronskog fakulteta u Nišu. Saradnja klastera Dunđer sa regijom FVG u Italiji, koja je ostvarena na studijskoj poseti Italiji u sklopu državne delegacije klastera Srbije, u okviru međunarodnog projekta GIFIP, rezultirala je dvema posetama predstavnika kompanija iz klastera ovoj regiji, potpisivanjem memoranduma o saradnji i na kraju dolaskom dveju kompanija iz Italije u Niš: ITALIANA MEMBRANE (izolacioni materijali) i FRIULIPAR- CHET (luksuzni drveni parketi sa intarzijama). Učešćem na međunarodnom projektu ADRIATIC DA- NUBIAN CLUSTERING, Građevinski Klaster Dunđеr je uspostavio saradnju sa slovenačkim nacionalnim građevinskim klasterom iz čega je proizašla ideja o zajedničkom nastupu pri aplikaciji kod međunarodnih fondova, gde su oba klastera kao deo većeg konzorcijuma od 19 zemalja članica EU dobili 2 zajednička međunarodna FP7 projekta. Prvi FP7 projekat pod nazivom OPEN HOUSE predstavlja novu metodologiju koja je još u fazi razvoja i ima za cilj da primeni zajedničku transparentnu metodologiju, koja će dopuniti postojeće metodologije za ocenu projektovanja i izgradnje održivih gradjevina koristeći otvoreni pristup i zajedničku tehničku platformu. Metodologija se zasniva na na postojećim metodama za ocenu održive gradnje (BREEAM, DGNB, LEED...) i na postojećim Evropskim standardima (ISO TC 59/SC 17, CEN/TC 350). Drugi FP7 projekat pod nazivom STOREPET predstavlja istraživački projekat usmeren na pravljenje novih pametnih građevinskih materijala, koji su namenjeni objektima lake konstrukcije i objektima koji imaju problem sa toplotnim gubicima, a prave se od recikliranih materijala i čuvaju toplotnu energiju. InfoCluster 29
30 Ogledni voćnjaci podstakli na osavremenjavanje proizvodnje VOĆE JE SLATKO ALI I UNOSNO LEDIB program i Poljoprivredna savetodavna služba Agrozem finansirali podizanje demonstracionih zasada višnje, trešnje, jabuke i breskve u selima Nišavskog okruga Za kompletnu opremu i agrotehničke mere na voćnjaku od 25 ari potrebno je oko pet hiljada evra Povoljni klimatski uslovi i plodno zemljište uz savremene agrotehničke mere i opremu sasvim su siguran oslonac za uspešnu poljoprivrednu proizvodnju od koje se može udobno i prosperitetno živeti. Bolje iskorišćavanje prirodnih predispozicija bio je glavni motiv LEDIB programu i Poljoprivrednoj savetodavnoj službi Agrozem da finansiraju podizanje demonstracionih zasada voća u Nišavskm okrugu. Zasadi višnje i trešnje podignuti su u selima opštine Merošina, a zasadi jabuke, breskve i trešnje u selu Hum kod Niša. -Ledib program i Agrozem su u saradnji sa doc.dr. Miljanom Cvetkovićem sa Poljoprivrednog fakulteta u Banjaluci, a u okviru saradnje sa zemljama iz okruženja, finansirali podizanje pet demonstracionih zasada u Nišavskom okrugukaže koordinator Lediba Maja Mitić-Nikolić. To je zapravo svojevrstan poligon za transfer novih znanja u voćarskoj proizvodnji nastao uvodjenjem aktuelnih uzgojnih formi, novih sorti ili primenom pratećih agro i pomotehničkih mera sa kojim se proizvodjači iz ovog regiona susreću. Zasadi su podignuti na parcelama poljoprivrednih proizvodjača- voćara koji su članovi SPUNO udruženja. Inače, Savetodavno poljoprivredno udruženje Nišavskog Okruga (SPUNO) je u trenutku formiranja, decembra 2009., na inicijativu LEDIB programa i poljoprivrednih proizvodjača, okupilo 15 poljoprivrednih udurženja i zadruga, sa preko 500 članova. Rezultati dosadanjih aktivnosti jasno ukazuju da bi bilo dobro nastaviti istim smerom i nakon završetka LEDIB programa, budući da već postoji organizacija koju treba dalje unapredjivati, prilagodjavati i modifikovati. Za unapredjenje poljoprivrede u ovom regionu do sada je iz sredstava LEDIB programa uloženo preko 150 hiljada evra. Jedna od pilot parcela za ocenu spremnosti proizvodjača da u intenziviranje voćarske proizvodnje ulože i odredjena sredstva, a ne samo rad jeste na imanju Nebojše Božinovića iz Huma, koji je inače član Udruženja Voćar Hum -kaže Maja Mitić-Nikolić. Nebojša zajedno sa bratom i ocem ima 88 ari trešnje, 27 ari pod vinovom lozom i 15 ari pod šljivom, a demonstracioni zasad trešnje je postavljen na površini od 24 ara. Nebojša je, kao i drugi proljoprivrednici iz ovog regiona, prošao intenzivne teorijske i praktične treninge o savremenim načinima gajenja voća. Nakon jasno definisanih kriterijuma od strane Lediba i Agrozema, parcela porodice Božinović je zadovoljila sve kritrijume i odabrana je da na njoj bude podignut demonstracioni zasad koji je u celosti podržan od strane LEDIB-a i Agrozema. Zasad trešnje je uspostavljen po konceptu savremene voćarske proizvodnje u pogledu izbora uzgojne forme, podloge, sorte i pratećih elemenata kao što su protivgradna mreža i sistem za navodnjavanje. Nebojše Božinovića Za voćnjak od 25 ari kompletno ulaganje iznosi oko evra. To podrazumeva navodnjavanje i drugu opremu, sertifikovani sadni material i dve godine djubrenja i zaštite mladih voćaka od bolesti i štetočina. -U demonstracionom zasadu su formirana dva uzgojna oblika-vogelovo vreteno i španski grm a u zasadu se nalaze četiri sorte tršnje Regina, Kordia, New star i Colney - kaže dipl.inž. voćarstva i vinogradarstva Tatjana Savić-Gavrilović, koordinator Agrozema. Podizanje ovog, kao i drugih demo zasada, potaklo je Nebojšu i ostale članove njegovog udruženja da prošire površine pod voćem te su konkurisali i dobili sadnica trešnje od grada Niša. Nebojša je podigao još 60 ari pod trešnjom i planira da po ugledu na demonstracioni zasad postavi protivgradnu mrežu i sistem za 30 InfoCluster
31 navodnjavanje. Posebno želim da kažem, naglasila je Savić- Gavrilović, da zbog klime i rasporeda padavina ovo područje izuzetno pogoduje koštičavim voćnim vrstama i preporučujem poljoprivrednim proizvodjačima da iskoriste ove prirodne prednosti i veće površine posvete ovim vrstama voća. Svečanost u Biznis inkubator centru SERTIFIKATI ZA SVETSKO TRŽIŠTE WIFI diplome za gradjevinske delatnosti steklo 110 Nišlija što im omogućava konkursanje na svim gradjevinskim tržištima Kriza uslovila brži razvoj energetske efikasnosti kako bi se smanjili troškovi što omogućava i brže zapošljavanje stručno osposobljenih gradjevinaca Demo orchards encouraged the trend of production modernization FRUIT IS SWEET AND PROFITABLE Favorable climate conditions and fertile soil together with the modern agrotechnical measures and equipment represent a solid ground for successful agricultural production, thus ensuring comfortable and prosperous standard of living. Better yield of natural resources was the principle motive of LEDIB Program and Agricultural Advisory Service Agrozem to fund the plantation of demo fruit orchards in the Nisava District. The plantations of cherry and sour cherry were set up in the villages of Merosina municipality, whereas the apple, peach and cherry orchards were set up in the village of Hum, near Nis. LEDIB Program and Agrozem in close cooperation with Associate Professor Miljan Cvetkovic from the Faculty of Agriculture in Banjaluka and the countries in the region, have funded setting up of five demo plantations in the Nisava District LEDIB Coordinator, Maja Mitic-Nikolić stated. It is in fact a specific platform for the transfer of new knowledge in fruit production that were created by introduction of modern growing forms, new assortments and application of associated agrotechnical measures which the producers in this region are familiar with. The plantations were set up on the estates of farmers-fruit producers who are members of the SPUNO association. At the moment of its foundation in December 2009 and upon the initiative of LEDIB Program and farmers, the Nisava District Agricultural Advisory Service (SPUNO) has gathered 15 farmers association and cooperatives with more than 500 members. The recent activities results clearly indicate that it will be good to continue in the same direction after termination of LEDIB program, since the organization that has already been set up still needs to be further improved, adapted and modified. LEDIB Program has invested over EUR 150,000 so far to enhance agriculture development in this region. U Biznis inkubator centru je 110 učesnika u edukaciji u okviru ADA projekta Gradjevinska akademija dobilo evropski sertifikat- WIFI diplome za sektor gradjevinarstva, koji će im omogućiti prohodnost na svetskom gradjevinskom tržištu. Edukacija je obavljena, prema evropskim standardima i najnovijim tehnologijama rada u gradjevinarstvu, u osam grupa za četiri gradjevinske delatnosti-gradjevinski poslovodja, rukovodilac gradjevinskog projekta, obnovljivi izvori i gradnja nisko-energetskih i pasivnih kuća. Sticanju WIFI diplome je prethodilo više od 80 nastavnih sati programske obuke, priprema i prezentovanje projektnog rada i ispit znanja, a za uzvrat WIFI diploma je polaznicima obezbedila svojevrsnu vizu za aplikaciju na svim gradjevinskim tržištima. U vreme krize je najbolje ulagati u znanje- rekao je prof.dr Branko Dragaš, kriza će se i dalje produbljivati i upravo zbog toga će se energetska efikasnost brže razvijati kako bi se troškovi smanjivali. Procene su da će se energetska efikasnost povećavati čak za 30 do 50 procenata. Primera radi mogu da navedem podatak da je u Srbiji sedam puta veća potrošnja energije po jedinici proizvoda nego u Danskoj a po domaćinstvu pet puta veća nego u Nemačkoj. Sada ovi mladi ljudi mogu biti podizvodjači u velikim stranim kompanijama a oni koji su ambiciozni sa ovim sertifikatom mogu da konkurišu na svetskom tržištu. Inače, tehnologija rada u gradjevinarstvu širom sveta je značajno napredovala, koriste se novi materijali, efikasnost i brzina gradnje se povećala dok su znanje i kometentnost zaposlenih u našim gradjevinskim preduzećima posustali. Upravo radi jačanja stručnog obrazovanja u gradjevinskom sektoru WIFI- Institut za unapredjenje poslovanja,porr, Alpina, BFI Institut, L&R, BAU Academie i Obratnička komora Zagreb pokrenuli su, oktobra prošle godine, ADA projekat Gradjevinska akademija. Koncipiran je s planom da se kroz praktično orijentisanu edukaciju omogući generisanje nove zaposlenosti i unapredjenje ljudskog kapitala u gradjevinskom sektoru- rekao je dr Dragaš i naglasio da su WIFI treninzi uspešno sprovedeni u Biznis inkubator centru zahvaljujući pokazanom razumevanju od strane direktorke BIC-a Jasne Stevović i odličnoj podršci zaposlenih u BIC-u i Savezu start ap klastera. InfoCluster 31
Biznis scenario: sekcije pk * id_sekcije * naziv. projekti pk * id_projekta * naziv ꓳ profesor fk * id_sekcije
Biznis scenario: U školi postoje četiri sekcije sportska, dramska, likovna i novinarska. Svaka sekcija ima nekoliko aktuelnih projekata. Likovna ima četiri projekta. Za projekte Pikaso, Rubens i Rembrant
SIMPLE PAST TENSE (prosto prošlo vreme) Građenje prostog prošlog vremena zavisi od toga da li je glagol koji ga gradi pravilan ili nepravilan.
SIMPLE PAST TENSE (prosto prošlo vreme) Građenje prostog prošlog vremena zavisi od toga da li je glagol koji ga gradi pravilan ili nepravilan. 1) Kod pravilnih glagola, prosto prošlo vreme se gradi tako
Podešavanje za eduroam ios
Copyright by AMRES Ovo uputstvo se odnosi na Apple mobilne uređaje: ipad, iphone, ipod Touch. Konfiguracija podrazumeva podešavanja koja se vrše na računaru i podešavanja na mobilnom uređaju. Podešavanja
Port Community System
Port Community System Konferencija o jedinstvenom pomorskom sučelju i digitalizaciji u pomorskom prometu 17. Siječanj 2018. godine, Zagreb Darko Plećaš Voditelj Odsjeka IS-a 1 Sadržaj Razvoj lokalnog PCS
AMRES eduroam update, CAT alat za kreiranje instalera za korisničke uređaje. Marko Eremija Sastanak administratora, Beograd,
AMRES eduroam update, CAT alat za kreiranje instalera za korisničke uređaje Marko Eremija Sastanak administratora, Beograd, 12.12.2013. Sadržaj eduroam - uvod AMRES eduroam statistika Novine u okviru eduroam
Curriculum Vitae. Radno iskustvo: Od - do Od 2010.
Curriculum Vitae Prezime: Gardašević Ime: Ana Datum rođenja: 21.05.1980.g. Adresa: Đoka Miraševića 45, 81000 Podgorica E-mail: gardasevicana@yahoo.com Nacionalnost: crnogorska Radno iskustvo: Od - do Od
PROJEKTNI PRORAČUN 1
PROJEKTNI PRORAČUN 1 Programski period 2014. 2020. Kategorije troškova Pojednostavlj ene opcije troškova (flat rate, lump sum) Radni paketi Pripremni troškovi, troškovi zatvaranja projekta Stope financiranja
TRENING I RAZVOJ VEŽBE 4 JELENA ANĐELKOVIĆ LABROVIĆ
TRENING I RAZVOJ VEŽBE 4 JELENA ANĐELKOVIĆ LABROVIĆ DIZAJN TRENINGA Model trening procesa FAZA DIZAJNA CILJEVI TRENINGA Vrste ciljeva treninga 1. Ciljevi učesnika u treningu 2. Ciljevi učenja Opisuju željene
How to RESTART cluster development in the BALKANS?
10th Cluster Matchmaking Mission - ECCP How to RESTART cluster development in the BALKANS? Docent Danka Milojkovic, PhD (Econ.) Director of the Cluster House, Serbia Director fo the Global TCI Network
WWF. Jahorina
WWF For an introduction Jahorina 23.2.2009 What WWF is World Wide Fund for Nature (formerly World Wildlife Fund) In the US still World Wildlife Fund The World s leading independent conservation organisation
STRUČNA PRAKSA B-PRO TEMA 13
MAŠINSKI FAKULTET U BEOGRADU Katedra za proizvodno mašinstvo STRUČNA PRAKSA B-PRO TEMA 13 MONTAŽA I SISTEM KVALITETA MONTAŽA Kratak opis montže i ispitivanja gotovog proizvoda. Dati izgled i sadržaj tehnološkog
Eduroam O Eduroam servisu edu roam Uputstvo za podešavanje Eduroam konekcije NAPOMENA: Microsoft Windows XP Change advanced settings
Eduroam O Eduroam servisu Eduroam - educational roaming je besplatan servis za pristup Internetu. Svojim korisnicima omogućava bezbedan, brz i jednostavan pristup Internetu širom sveta, bez potrebe za
RURAL DEVELOPMENT OF REPUBLIKA SRPSKA WITH SPECIAL FOCUS ON BANJA LUKA
Poslovne studije/ Business Studies, 2015, 13-14 UDK 338.43:[332.1+330.34(497.6 Banja Luka) The paper submitted: 20.03.2015. DOI: 10.7251/POS1514605D The paper accepted: 09.04.2015. Expert paper Mirjana
IZDAVANJE SERTIFIKATA NA WINDOWS 10 PLATFORMI
IZDAVANJE SERTIFIKATA NA WINDOWS 10 PLATFORMI Za pomoć oko izdavanja sertifikata na Windows 10 operativnom sistemu možete se obratiti na e-mejl adresu esupport@eurobank.rs ili pozivom na telefonski broj
OPEN DAYS 2015 LOCAL EVENTS COUNTRY LEAFLET REPUBLIC OF SERBIA
OPEN DAYS 2015 LOCAL EVENTS COUNTRY LEAFLET REPUBLIC OF SERBIA INDEX I. Regional Partnerships Official Partners of the OPEN DAYS 2015 Region of South East Serbia 3 Vojvodina 4 II. Independent partner other
IDENTIFYING THE FACTORS OF TOURISM COMPETITIVENESS LEVEL IN THE SOUTHEASTERN EUROPEAN COUNTRIES UDC : (4-12)
FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 10, N o 2, 2013, pp. 117-127 Review paper IDENTIFYING THE FACTORS OF TOURISM COMPETITIVENESS LEVEL IN THE SOUTHEASTERN EUROPEAN COUNTRIES UDC
Direkcija za razvoj MSP - Enterprise Europe Network - Montenegro
Direkcija za razvoj MSP - Enterprise Europe Network - Montenegro Crna Gora Direkcija za razvoj MSP Ljiljana Belada Podgorica, 17/11/2014. Politika MSP odgovor na izazove MAKRO BDP po glavi stanovnika,
CILJ UEFA PRO EDUKACIJE
CILJ UEFA PRO EDUKACIJE Ciljevi programa UEFA PRO M s - Omogućiti trenerima potrebnu edukaciju, kako bi mogli uspešno raditi na PRO nivou. - Utvrdjenim programskim sadržajem, omogućiti im kredibilitet.
PRIMENA MATEMATIČKIH METODA U PROJEKTOVANJU RAZVOJA KLASTERSKIH ORGANIZACIJA U REPUBLICI SRBIJI
UNIVERZITET U NIŠU EKONOMSKI FAKULTET DANKA S. MILOJKOVIĆ PRIMENA MATEMATIČKIH METODA U PROJEKTOVANJU RAZVOJA KLASTERSKIH ORGANIZACIJA U REPUBLICI SRBIJI DOKTORSKA DISERTACIJA Niš, 2014. godina UNIVERZITET
Grad Milano Barcelona, Gdanjsk, Bari, Riga, Strasbourg, Porto i ALDA
Grad Zagreb sudjelovat će kao partner u projektu MEANING - Metropolitan Europeans Active Network, Inducing Novelties in Governance, u okviru: Programa: Europa za građane Potprogram 2: Demokratski angažman
THE ROLE OF THE AUTONOMOUS PROVINCE OF VOJVODINA DEVELOPMENT FUND Maja Štrbac 1, Danilo Tomić 1, Branislav Vlahović 3
THE ROLE OF THE AUTONOMOUS PROVINCE OF VOJVODINA DEVELOPMENT FUND Maja Štrbac 1, Danilo Tomić 1, Branislav Vlahović 3 1. INTRODUCTION Providing sufficient quantity of food in the world is big problem today.
DEVELOPMENT OF SMEs SECTOR IN THE WESTERN BALKAN COUNTRIES
Zijad Džafić UDK 334.71.02(497-15) Adnan Rovčanin Preliminary paper Muamer Halilbašić Prethodno priopćenje DEVELOPMENT OF SMEs SECTOR IN THE WESTERN BALKAN COUNTRIES ABSTRACT The shortage of large markets
Mogudnosti za prilagođavanje
Mogudnosti za prilagođavanje Shaun Martin World Wildlife Fund, Inc. 2012 All rights reserved. Mogudnosti za prilagođavanje Za koje ste primere aktivnosti prilagođavanja čuli, pročitali, ili iskusili? Mogudnosti
Iskustva video konferencija u školskim projektima
Medicinska škola Ante Kuzmanića Zadar www.medskolazd.hr Iskustva video konferencija u školskim projektima Edin Kadić, profesor mentor Ante-Kuzmanic@medskolazd.hr Kreiranje ideje 2003. Administracija Učionice
KAPACITET USB GB. Laserska gravura. po jednoj strani. Digitalna štampa, pun kolor, po jednoj strani USB GB 8 GB 16 GB.
9.72 8.24 6.75 6.55 6.13 po 9.30 7.89 5.86 10.48 8.89 7.30 7.06 6.61 11.51 9.75 8.00 7.75 7.25 po 0.38 10.21 8.66 7.11 6.89 6.44 11.40 9.66 9.73 7.69 7.19 12.43 1 8.38 7.83 po 0.55 0.48 0.37 11.76 9.98
RESEARCH INTEREST EDUCATION
Prof. dr sc. Aleksa Š. Vučetić Associate Professor UNIVERSITY OF MONTENEGRO FACULTY OF TOURISM AND HOSPITALITY Stari Grad 320-85330 Kotor - Montenegro aleksavucetic@gmail.com - www.ucg.ac.me RESEARCH INTEREST
VLADAN MARTIĆ PhD. Montenegro Business School, MEDITERAN UNIVERSITY. Institute of Accountants and Auditors of Montenegro
Personal data Address E-mail Linkedln VLADAN MARTIĆ PhD No 28 Admirala Zmajevica Street, Podgorica, Montenegro Cell +382 67 280 211 vladan.martic@unimediteran.net https://www.linkedin.com/in/vladan-martic-4b651833
THE ANALYSIS OF TOURISM COMPETITIVENESS OF THE EUROPEAN UNION AND SOME WESTERN BALKAN COUNTRIES
International Scientific Conference of IT and Business-Related Research THE ANALYSIS OF TOURISM COMPETITIVENESS OF THE EUROPEAN UNION AND SOME WESTERN BALKAN COUNTRIES ANALIZA KONKURENTNOSTI TURIZMA U
ENR 1.4 OPIS I KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA U KOME SE PRUŽAJU ATS USLUGE ENR 1.4 ATS AIRSPACE CLASSIFICATION AND DESCRIPTION
VFR AIP Srbija / Crna Gora ENR 1.4 1 ENR 1.4 OPIS I KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA U KOME SE PRUŽAJU ATS USLUGE ENR 1.4 ATS AIRSPACE CLASSIFICATION AND DESCRIPTION 1. KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA
CLUSTER FAMILY DAYS OF CLUSTERS 2015 BRASOV ROMANIA AFTER CONFERENCE
CLUSTER FAMILY DAYS OF CLUSTERS 2015 BRASOV ROMANIA AFTER CONFERENCE The 6 th Balkan and Black Sea conference Days of Clusters was held from 22 nd to 23 rd October 2015 at The Research and Development
Bušilice nove generacije. ImpactDrill
NOVITET Bušilice nove generacije ImpactDrill Nove udarne bušilice od Bosch-a EasyImpact 550 EasyImpact 570 UniversalImpact 700 UniversalImpact 800 AdvancedImpact 900 Dostupna od 01.05.2017 2 Logika iza
CJENOVNIK KABLOVSKA TV DIGITALNA TV INTERNET USLUGE
CJENOVNIK KABLOVSKA TV Za zasnivanje pretplatničkog odnosa za korištenje usluga kablovske televizije potrebno je da je tehnički izvodljivo (mogude) priključenje na mrežu Kablovskih televizija HS i HKBnet
CJENIK APLIKACIJE CERAMIC PRO PROIZVODA STAKLO PLASTIKA AUTO LAK KOŽA I TEKSTIL ALU FELGE SVJETLA
KOŽA I TEKSTIL ALU FELGE CJENIK APLIKACIJE CERAMIC PRO PROIZVODA Radovi prije aplikacije: Prije nanošenja Ceramic Pro premaza površina vozila na koju se nanosi mora bi dovedena u korektno stanje. Proces
IF4TM. Plan for additional dissemination activities in 2016
IF4TM Plan for additional dissemination activities in 2016 Project Acronym: IF4TM Project full title: Institutional framework for development of the third mission of universities in Serbia Project No:
UTICAJ KLASTERA NA KONKURENTNOST I REGIONALNI RAZVOJ INDUSTRIJE. Dr Gorica Bošković Mr Aleksandra Jovanović
UNIVERZITET U NIŠU EKONOMSKI FAKULTET Časopis "EKONOMSKE TEME" Godina izlaženja XLVII, br. 1, 2009., str. 107-119 Adresa: Trg kralja Aleksandra Ujedinitelja 11, 18000 Niš Tel: +381 18 528 601 Fax: +381
Barents Euro Arctic Council 11 th Session Rovaniemi, Finland November 2007
Barents Euro Arctic Council 11 th Session Rovaniemi, Finland 14 15 November 2007 Joint Communiqué The Barents Euro Arctic Council (BEAC) convened its Eleventh Session in Rovaniemi on 14 15 November 2007,
The 13th EU China Business and Technology Cooperation Fair. Chengdu Sep
The 13th EU China Business and Technology Cooperation Fair Chengdu Sep 19-24 2018 OVERVIEW The EU-China Business and Technology Cooperation Fair has been held for 12 editions, with an overall attendance
Evaluation of realized investments in Belgrade s and Danube region
MPRA Munich Personal RePEc Archive Evaluation of realized investments in Belgrade s and Danube region Jonel Subić and Lana Nastić and Marijana Jovanović Institute of Agricultural Economics, Volgina 15,
BENCHMARKING HOSTELA
BENCHMARKING HOSTELA IZVJEŠTAJ ZA SVIBANJ. BENCHMARKING HOSTELA 1. DEFINIRANJE UZORKA Tablica 1. Struktura uzorka 1 BROJ HOSTELA BROJ KREVETA Ukupno 1016 643 1971 Regije Istra 2 227 Kvarner 4 5 245 991
Newsletter. Porodično preduzeće. Broj 02/12 PROMOCIJA I UNAPREĐENJE ODRŽIVOG DRUŠTVENO-EKONOMSKOG TERITORIJALNOG RAZVOJA U ZEMLJAMA ZAPADNOG BALKANA
Broj 02/12 Newsletter PROMOCIJA I UNAPREĐENJE ODRŽIVOG DRUŠTVENO-EKONOMSKOG TERITORIJALNOG RAZVOJA U ZEMLJAMA ZAPADNOG BALKANA U OVOM BROJU: Većina porodičnih preduzeća su po veličini mala i srednja preduzeća,
ANZCCJ SPONSOR CONSULTATION
ANZCCJ SPONSOR CONSULTATION Australian and New Zealand Chamber of Commerce in Japan March 2017 INTRODUCTION 17 INDUSTRIES 91 COMPANIES The Australian and New Zealand Chamber of Commerce in Japan (ANZCCJ)
UNIVERZITET U BEOGRADU RUDARSKO GEOLOŠKI FAKULTET DEPARTMAN ZA HIDROGEOLOGIJU ZBORNIK RADOVA. ZLATIBOR maj godine
UNIVERZITETUBEOGRADU RUDARSKOGEOLOŠKIFAKULTET DEPARTMANZAHIDROGEOLOGIJU ZBORNIKRADOVA ZLATIBOR 1720.maj2012.godine XIVSRPSKISIMPOZIJUMOHIDROGEOLOGIJI ZBORNIKRADOVA IZDAVA: ZAIZDAVAA: TEHNIKIUREDNICI: TIRAŽ:
I. The Danube Area: an important potential for a strong Europe
Final Declaration of the Danube Conference 2008 The Danube River of the European Future On 6 th and 7 th October in the Representation of the State of Baden-Württemberg to the European Union I. The Danube
THE MODEL OF BUSINESS RESEARCH OF AGRITOURISM POTENTIAL IN RURAL AREAS OF DEVELOPING COUNTRIES
International Scientific Conference of IT and Business-Related Research THE MODEL OF BUSINESS RESEARCH OF AGRITOURISM POTENTIAL IN RURAL AREAS OF DEVELOPING COUNTRIES MODEL POSLOVNIH ISTRAŽIVANJA POTENCIJALA
AII CHAIRMANSHIP OF MONTENEGRO PRIORITIES AND CALENDAR OF EVENTS-
MONTENEGRO MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS ADRIATIC AND IONIAN INITIATIVE CHAIRMANSHIP OF MONTENEGRO JUNE 2018-MAY 2019 AII CHAIRMANSHIP OF MONTENEGRO 2018-2019 -PRIORITIES AND CALENDAR OF EVENTS- Montenegro,
Ministry of environment, mining and spatial planning activities and methane action plan of republic of Serbia Dragana Mehandžić Ministry of
Ministry of environment, mining and spatial planning activities and methane action plan of republic of Serbia Dragana Mehandžić Ministry of environment, mining and spatial planning Department of project
Uvod u relacione baze podataka
Uvod u relacione baze podataka 25. novembar 2011. godine 7. čas SQL skalarne funkcije, operatori ANY (SOME) i ALL 1. Za svakog studenta izdvojiti ime i prezime i broj različitih ispita koje je pao (ako
TOURISM FACTOR OF INTEGRATION AND DEVELOPMENT OF EUROPEAN CONTINENT UDC (4-672EU) Živorad Gligorijević 1, Jelena Petrović 2
FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 6, N o 2, 2009, pp. 123-130 TOURISM FACTOR OF INTEGRATION AND DEVELOPMENT OF EUROPEAN CONTINENT UDC 338.48(4-672EU) Živorad Gligorijević 1, Jelena
ZNANJE ČINI RAZLIKU!!!!
ZNANJE ČINI RAZLIKU!!!! www.ricotrainingcentre.co.rs RICo Training Centre ATI Beograd, Republika Srbija ZNAČAJ OBUKE ZA DRUMSKU BEZBEDNOST? Drumska bezbednost je zajednička obaveza - preventivno delovati
WELLNESS & SPA YOUR SERENITY IS OUR PRIORITY. VAŠ MIR JE NAŠ PRIORITET!
WELLNESS & SPA YOUR SERENITY IS OUR PRIORITY. VAŠ MIR JE NAŠ PRIORITET! WELLNESS & SPA DNEVNA KARTA DAILY TICKET 35 BAM / 3h / person RADNO VRIJEME OPENING HOURS 08:00-21:00 Besplatno za djecu do 6 godina
GREETING FROM GANI BUKA, PRESIDENT OF THE CHAMBER OF COMMERCE OF DURRES
GREETING FROM GANI BUKA, PRESIDENT OF THE CHAMBER OF COMMERCE OF DURRES DEAR SIRS, The Chamber of Commerce of Durrës welcomes you to our city, venue for the 6 th Edition of the Forum of Chambers of Commerce
TRAJANJE AKCIJE ILI PRETHODNOG ISTEKA ZALIHA ZELENI ALAT
TRAJANJE AKCIJE 16.01.2019-28.02.2019 ILI PRETHODNOG ISTEKA ZALIHA ZELENI ALAT Akcija sa poklonima Digitally signed by pki, pki, BOSCH, EMEA, BOSCH, EMEA, R, A, radivoje.stevanovic R, A, 2019.01.15 11:41:02
DUBROVNIK OUTDOOR KLASTER
DUBROVNIK OUTDOOR KLASTER SEMINAR O PUSTOLOVNOM TURIZMU DUBROVNIK OUTDOOR FESTIVAL 2018 Unutar Dubrovnik outdoor festivala 2018. u suradnji sa Sveučilištem u Dubrovniku, 18. svibnja 2018. održat će se
STRATEGIJA RAZVOJA MALIH I SREDNJIH PREDUZEĆA
Crna Gora malih i srednjih preduzeća STRATEGIJA RAZVOJA MALIH I SREDNJIH PREDUZEĆA Federal Ministry for Economic Cooperation and Development Projekat finansira Evropska unija Crna Gora malih i srednjih
Scientific Support to the Danube Strategy
Monday, 29 September 2014 CONCEPT PAPER Scientific Support to the Danube Strategy The of the European Commission is coordinating an initiative aiming to provide scientific support to the European Union
TEMPUS SUCCESS STORY National Tempus Information Day in BiH November 24, 2010 University of East Sarajevo
TEMPUS SUCCESS STORY National Tempus Information Day in BiH November 24, 2010 University of East Sarajevo Nina Kovač, Deputy Regional Manager and Project Manager, WUS Austria Higher Education Development
MENADŽMENT I INFORMACIONE TEHNOLOGIJE Katedra za menadžment i IT. Menadžment i informacione tehnologije
Prezentacija smjera MENADŽMENT I INFORMACIONE TEHNOLOGIJE Katedra za menadžment i IT Menadžment i informacione tehnologije Zašto... Careercast.com latest report on the ten best jobs of 2011 #1 Software
STRATEGY OF DEVELOPMENT 2020 OF THE CCI SYSTEM IN UKRAINE
STRATEGY OF DEVELOPMENT 2020 OF THE CCI SYSTEM IN UKRAINE CONTENTS 1. Preconditions of formation of the Strategy of development of the CCI system...4 2. Conceptual grounds of the Strategy...5 3. Mission,
FINANSIJSKE PREPREKE I PODSTICAJI (DRŽAVNI I KOMERCIJALNI) RAZVOJU AGROPRIVREDE SRBIJE U PREDPRISTUPNOM PERIODU
FINANSIJSKE PREPREKE I PODSTICAJI (DRŽAVNI I KOMERCIJALNI) RAZVOJU AGROPRIVREDE SRBIJE U PREDPRISTUPNOM PERIODU Tema izlaganja: MLEKO Ljubiša Jovanovid, generalni direktor BD Agro predsednik Udruženja
Qingdao Sep Chengdu Sep
The 13th EU China Business and Technology Cooperation Fair Qingdao Sep 17-18 2018 Chengdu Sep 19-24 2018 OVERVIEW The EU-China Business and Technology Cooperation Fair has been held for 12 editions, with
Idejno rješenje: Dubrovnik Vizualni identitet kandidature Dubrovnika za Europsku prijestolnicu kulture 2020.
Idejno rješenje: Dubrovnik 2020. Vizualni identitet kandidature Dubrovnika za Europsku prijestolnicu kulture 2020. vizualni identitet kandidature dubrovnika za europsku prijestolnicu kulture 2020. visual
GRUPA Prepoznatljivost Iskljuciti Ukljuciti 11. Razlicit kapacitet organizacija clanica mreze Dodati. 12. Dodati. 13. Dodati. 14.
GRUPA 1 III ANALIZE 3.2. Snage, slabosti, mogućnosti i prijetnje (SWOT analiza) SWOT analiza podrazumijeva analizu okruzenja kako bi se tacno definisale odredjene unutrasnje snage mreze, unutrasnje slabosti
PLAN OBUKE CIVILNIH SLUŽBENIKA
Republika e Kosovës Republika Kosova - Republic of Kosovo Qeveria - Vlada - Government Ministria e Administratës Publike / Ministarstvo Javne Administracije / Ministry of Public Administration INSTITUTI
Sustav potpore za program OBZOR 2020.
Sustav potpore za program OBZOR 2020. INFORMATIVNI DAN Obzor 2020. Prioritet:Industrijsko vodstvo Područje: Nanotehnologije, napredni materijali, biotehnologija, napredna proizvodnja i prerada (NMP+B)
THE PERFORMANCE OF THE SERBIAN HOTEL INDUSTRY
SINGIDUNUM JOURNAL 2013, 10 (2): 24-31 ISSN 2217-8090 UDK 005.51/.52:640.412 DOI: 10.5937/sjas10-4481 Review paper/pregledni naučni rad THE PERFORMANCE OF THE SERBIAN HOTEL INDUSTRY Saša I. Mašić 1,* 1
REZULTATI I PROBLEMI U SPROVOĐENJU IPA PROGRAMA PREKOGRANIČNE SARADNJE OD ZNAČAJA ZA OBLAST ŽIVOTNE SREDINE I POGLAVLJE 27
REZULTATI I PROBLEMI U SPROVOĐENJU IPA PROGRAMA PREKOGRANIČNE SARADNJE OD ZNAČAJA ZA OBLAST ŽIVOTNE SREDINE I POGLAVLJE 27 MA Mladenka Ignjatić, Istraživački forum, Evropski pokret u Srbiji dr Dragoljub
JU OŠ Prva sanska škola Sanski Most Tel: 037/ Fax:037/ ID br
Općina Sedmica obilježavanja ljudskih prava ( 05.12. 10.12.2016.godine ) Analiza aktivnosti Sedmica ljudskih prava u našoj školi obilježena je kroz nekoliko aktivnosti a u organizaciji i realizaciji članova
Ulazne promenljive se nazivaju argumenti ili fiktivni parametri. Potprogram se poziva u okviru programa, kada se pri pozivu navode stvarni parametri.
Potprogrami su delovi programa. Često se delovi koda ponavljaju u okviru nekog programa. Logično je da se ta grupa komandi izdvoji u potprogram, i da se po želji poziva u okviru programa tamo gde je potrebno.
Projekti Svjetske banke u Bosni i Hercegovini
Projekti Svjetske banke u Bosni i Hercegovini Svjetska banka je od 1996. godine odobrila 101 projekat u Bosni i Hercegovini, u ukupnom iznosu preko 2,51 milijardi dolara. Trenutno je aktivno 14 projekata:
Sarajevo, Bosnia and Herzegovina 1 December 2011
WITH THE FINANCIAL SUPPORT OF THE EUROPEAN UNION Western Balkans Regional Competitiveness Initiative Presentation for: Steering Platform for Research for the Western Balkans Countries Sarajevo, Bosnia
СТРУКТУРА СТАНДАРДА СИСТЕМАМЕНАЏМЕНТАКВАЛИТЕТОМ
1 СТРУКТУРА СТАНДАРДА СИСТЕМАМЕНАЏМЕНТАКВАЛИТЕТОМ 2 ПРИНЦИПИ МЕНАЏМЕНТА КВАЛИТЕТОМ 3 ПРИНЦИПИ МЕНАЏМЕНТА КВАЛИТЕТОМ 4 ПРИНЦИПИ МЕНАЏМЕНТА КВАЛИТЕТОМ Edwards Deming Не морате то чинити, преживљавање фирми
Curriculum Vitae. 1988: BA in Sociology, University of Belgrade, Faculty of Philosophy Thesis: Theory and History of Revolutions
Curriculum Vitae Marija Babovic, PhD, Associate Professor of Sociology Department for Sociology Faculty of Philosophy University of Belgrade Cika Ljubina 18-20 11000 Belgrade, Serbia e-mail address: mbabovic@f.bg.ac.rs
Workshop on Coastal and Maritime Tourism Cooperation Introductory statement
Workshop on Coastal and Maritime Tourism Cooperation Introductory statement Schwerin, 16. May 2013 Wolf Born, State Chancellery Mecklenburg-Vorpommern Agenda 2 Guiding questions for discussion 1. Profiling
Creating partnerships for sustainable tourism development
Sustainable Tourism at Inland Water Destinations UNWTO Danube Floating Conference Creating partnerships for sustainable tourism development Daniela Schily GIZ project leader 27.05.2013 Seite 1 Page 1 BMZ
Ekonomski fakultet, Univerzitet u Kragujevcu Datum: od do (mesec/godina) januar decembar Stečeno zvanje:
CURRICULUM VITAE 1. Lični podaci: Ime: Vladimir Prezime: Dženopoljac Datum rođenja: 05. 04. 1978. Nacionalnost: Srbin Bračno stanje: Oženjen, dvoje dece 2. Kontakt informacije: Kući: Adresa: Nikole Pašića
The blue economy: Prosperous. Inclusive. Sustainable.
The blue economy: Prosperous. Inclusive. Sustainable. v What is the conference? First global conference on the sustainable blue economy Dedicated to realizing the untapped potential found on our shores
Country report: Kosovo
The way forward for the Eurocodes implementation in the Balkans 10-11 October 2018, Tirana Country report: Kosovo Merita Behluli Eurocode Technical Committee Kosovo - KSA Kosovo - Construction Reforms
Nejednakosti s faktorijelima
Osječki matematički list 7007, 8 87 8 Nejedakosti s faktorijelima Ilija Ilišević Sažetak Opisae su tehike kako se mogu dokazati ejedakosti koje sadrže faktorijele Spomeute tehike su ilustrirae a izu zaimljivih
IPA Cross Border Cooperation Programme Montenegro Kosovo*
4th REGIONAL CONSULTATIVE FORUM, Belgrade 23-24 February 2017 IPA Cross Border Cooperation Programme Montenegro Kosovo* 2011-2013 Trim Berisha, Head of Division for Cross Border Cooperation, Ministry of
MEETING CONCLUSIONS. Andean South America Regional Meeting Lima, Peru 5-7 March ECOTOURISM PLANNING
MEETING CONCLUSIONS Andean South America Regional Meeting Lima, Peru 5-7 March 2002 1.0 ECOTOURISM PLANNING 1.1 Protected Areas Ecotourism in Protected Areas is part of an integrated vision of tourism
POSEBNA POGLAVLJA INDUSTRIJSKOG TRANSPORTA I SKLADIŠNIH SISTEMA
Master akademske studije Modul za logistiku 1 (MLO1) POSEBNA POGLAVLJA INDUSTRIJSKOG TRANSPORTA I SKLADIŠNIH SISTEMA angažovani su: 1. Prof. dr Momčilo Miljuš, dipl.inž., kab 303, mmiljus@sf.bg.ac.rs,
PCN Annex: GEF Data Sheet
PCN Annex: GEF Data Sheet PROJECT IDENTIFICATION Project Title: West Balkans Drina River Basin Management Country(ies): Bosnia-Herzegovina, Serbia, GEF Project ID: 7 Montenegro GEF (ies): World Bank GEF
A S I A - P A C I F I C C O O P E R A T I O N
A S I A - P A C I F I C E C O N O M I C C O O P E R A T I O N Close cooperation between our government and the private sector is indispensable to ensuring our work in the APEC forum serves the needs of
Permanent Expert Group for Navigation
ISRBC E Permanent Expert Group for Navigation Doc Nr: 2-16-2/12-2-PEG NAV October 19, 2016 Original: ENGLISH INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION PERMANENT EXPERT GROUP FOR NAVIGATION REPORT OF THE
Cross-border region Drina - Sava
Cross-border region Drina - Sava Regional cooperation and networking in the field of agriculture, rural and economic development of cross-border areas Minutes from the 18 th Stakeholders' Group Meeting
SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF RURAL AREAS CASE STUDIES VOJVODINA SERBIA
Original Scientific Paper School of Business Broj 2/2016 UDC 502.131.1:338.48(497.113-22) DOI 10.5937/skolbiz2-11666 SUSTAINABLE DEVELOPMENT OF RURAL AREAS CASE STUDIES VOJVODINA SERBIA Dejana Forcan *,
2014/SMEWG39/001. Agenda. Purpose: Consideration Submitted by: Chair
2014/SMEWG39/001 Agenda Purpose: Consideration Submitted by: Chair 39 th Small and Medium Enterprises Working Group Meeting Nanjing, China 3-4 September 2014 Provisional Agenda 39 th Meeting of the APEC
FRAMEWORK LAW ON THE PROTECTION AND RESCUE OF PEOPLE AND PROPERTY IN THE EVENT OF NATURAL OR OTHER DISASTERS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA
Pursuant to Article IV4.a) of the Constitution of Bosnia and Herzegovina, at the 28 th session of the House of Representatives held on 29 April 2008, and at the 17 th session of the House of Peoples held
EKONOMSKI EFEKTI RAZVOJA TURIZMA U RURALNIM PODRUČJIMA SRBIJE ЕCONOMIC EFFECTS OF TOURISM DEVELOPMENT IN RURAL AREAS OF SERBIA
Tatjana Bošković * EKONOMSKI EFEKTI RAZVOJA TURIZMA U RURALNIM PODRUČJIMA SRBIJE Sažetak: Poslednjih godina se sve veća pažnja poklanja turizmu kao jednom od faktora privrednog razvoja ruralnih oblasti.
NEWSLETTER NO. 1: Figure: Cross- Clustering = Inter- sectoral learning and cooperation. Page1
NEWSLETTER NO. 1: Project objectives DanubePIE supports SMEs through ecodesign related, technical services to: - optimize their products in order to make them more resource efficient and/or - to develop
RESTRUKTURIRANJE VISOKOG OBRAZOVANJA I SISTEMA NAUČNO-TEHNOLOŠKOG RAZVOJA
108 POGLAVLJE IX MIRZA KUŠLJUGIĆ RESTRUKTURIRANJE VISOKOG OBRAZOVANJA I SISTEMA NAUČNO-TEHNOLOŠKOG RAZVOJA 1. Uvod 1.1. Područje istraživanja Područje istraživanja u ovoj tematskoj oblasti je analiza međunarodne
www.clusterfacts.org.rs Istorijat i osnovi podaci History and Background Information Klaster modne i odevne industrije Srbije (FACTS) je formalno registrovan u septembru 2010. kao neprofitno udruženje.
GUI Layout Manager-i. Bojan Tomić Branislav Vidojević
GUI Layout Manager-i Bojan Tomić Branislav Vidojević Layout Manager-i ContentPane Centralni deo prozora Na njega se dodaju ostale komponente (dugmići, polja za unos...) To je objekat klase javax.swing.jpanel
Special nature reserve and ornithological reserve Scope of implementation (local, Local national)
Example of good practice From a waste disposal area to a protected area: the example of the Tivat salt flats Category Management; education; tourism Organization Centre for bird protection and monitoring
Final declaration of the Danube Summit on 6 th May 2009 in Ulm. Preamble
Final declaration of the Danube Summit on 6 th May 2009 in Ulm Preamble According to the agreement on cooperation for the protection of the Danube Region and the sustainable use of the Danube (Danube Protection
IPA Instrument za pretpristupnu podršku. EU Na putu ka EU. Let s grow together! On the road to the
IPA Instrument za pretpristupnu podršku EU Na putu ka EU On the road to the Let s grow together! 1 Ova brošura je izrađena u okviru projekta Let s grow together with IPA 2 koji ima za cilj jačanje kapaciteta
APEC Port Services Network and the Green Port Award System
2017/SOM1/003 Agenda Item: 5 APEC Port Services Network and the Green Port Award System Purpose: Information Submitted by: China First Senior Officials Meeting Nha Trang, Viet Nam 2-3 March 2017 EXECUTIVE
Instrument za pretpristupnu pomoć EU
2 1. Evropske politike u oblasti prekogranične saradnje Instrument za pretpristupnu pomoć EU 2007 2013. Treće izmenjeno i dopunjeno izdanje Autori: Andrija Pejović, Bojan Živadinović, Gordana Lazarević,
FINAL PRESS CONFERENCE TO FINISH THE PROJECT
FINAL PRESS CONFERENCE TO FINISH THE PROJECT IMPROVED AWARENESS OF THE CROSS-BORDER TOURISM CLUSTER ON ENVIRONMENTAL MANAGEMENT AND PROTECTION 09.10.2013, Dobrich 1 ABOUT THE PROJECT 2 2 PROJECT OBJECTIVES
REFERENCES EVENT MANAGEMENT
REFERENCES EVENT MANAGEMENT For more than six decades of existence, Economics Institute was an organizer, partner and co-organizer of hundreds of events - the scientific and professional gatherings, congresses,