PROTICANJE ENERGIJE I KRUŽENJE MATERIJE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Size: px
Start display at page:

Download "PROTICANJE ENERGIJE I KRUŽENJE MATERIJE"

Transcription

1 PROTICANJE ENERGIJE I KRUŽENJE MATERIJE 1

2 PROTICANJE ENERGIJE SVI PROCESI U EKOSISTEMU, FIZIČKI, HEMIJSKI I BIOLOŠKI ZAHTEVAJU ENERGIJU. OSNOVNI IZVOR ENERGIJE NA ZEMLJI JESTE SUNČEVO ZRAČENJE. DEO SE ODBIJA OD OBLAKA U ATMOSFERI I VRAĆA U VASIONU, DEO APSORBUJU MOLEKULI OZONA, VODENE PARE I CO 2 KADA DOSPEJU DO POVRŠINE, SUNČEVI ZRACI OSLOBAĐAJU TOPLOTNU ENERGIJU. ZAGREVANJEM ZEMLJE I ATMOSFERE GUBI SE ENERGIJA U VIDU TOPLOTE KOJA SE VRAĆA U ATMOSFERU 2

3 OSIM SPOLJAŠNJE SVETLOSNE I TOPLOTNE ENERGIJE ŽIVA BIĆA MORAJU RASPOLAGATI I ODREĐENOM KOLIČINOM UNUTRAŠNJE ENERGIJE. ENERGIJA ULAZI U TELO PUTEM HRANE A U HRANU DOSPEVA PREKO BILJAKA. BILJKE KAO PRIRODNE SOLARNE FABRIKE USVAJAJU DEO SVETLOSNE ENERGIJE U PROCESU FOTOSINTEZE, PRETVARAJU JE I SKLADIŠTE U OBLIKU HEMIJSKE ENERGIJE 6 CO H 2 O + fotoni = C 6 H 12 O O 2 3

4 U PROCESU ĆELIJSKOG DISANJA ORGANIZMI OSLOBAĐAJU ENERGIJU HEMIJSKIH VEZA AKUMULIRANU U ŠEĆERIMA I DRUGIM UGLJENIM HIDRATIMA KISEONIK RASKIDA VEZE IZMEĐU ATOMA U MOLEKULIMA ŠEĆERA ČIME SE OSLOBAĐA ENERGIJA KOJA SE KORISTI ZA ŽIVOTNE AKTIVNOSTI DEO ENERGIJE SE PRETVARA U TOPLOTU KOJA NAPUŠTA ORGANIZAM I NEPOVRATNO SE GUBI U ATMOSFERU C 6 H 12 O O 2 = 6 CO H 2 O 4

5 U PROCESU FOTOSINTEZE ENERGIJA SUNČEVOG ZRAČENJA PREKO BILJAKA ULAZI U EKOSISTEM I PRENOSI SE KROZ TROFIČKE NIVOE U PROCESU ĆELIJSKOG DISANJA ENERGIJA HEMIJSKIH VEZA U HRANI DELOM SE TROŠI NA OSTVARIVANJE ŽIVOTNIH AKTIVNOSTI A DELOM SE PRETVARA U TOPLOTU I NAPUŠTA EKOSISTEM 5

6 BIGEOHEMIJSKI CIKLUSI Za razliku od energije koja neprekidno stiže sa Sunca, količina materije na Zemlji je ograničena Zbog toga je razvijen mehanizam prirodne obnove, tj. biogeohemijskih ciklusa Kada ne bi bilo ovih ciklusa CO 2 bi se npr. potrošio za samo 35 godina 6

7 N CIKLUS AZOTA Važan gradivni element proteina i nukleinskih kiselina U gasovitom stanju čini 4/5 čitave atmosfere, ali najveći broj organizama (svi eukarioti) ne može da koristi azot iz vazduha zbog jakih hemijskih veza u molekulu gasovitog azota (N 2 dinitrogen) Biljke usvajaju azot iz zemljišta, gde se nalazi u vidu soli (nitrata, amonijum-jona) i prerađuju ga u sopstvene amino-kiseline Sa hranom koju unose, životinje usvajaju proteine koje razgrađuju i na osnovu njih sintetišu sopstvene proteine 7

8 N AZOTOFIKSACIJA Mnogi prokarioti (bakterije, modrozelene alge) koji žive u zemljištu mogu da raskidaju veze gasovitog dinitrogena (N 2 ) i usvajaju azot iz atmosfere AZOTOFIKSATORI U procesu respiracije oni redukuju gasoviti azot u amonijak pomoću vodonika iz redukovanog NAD Amonijak se u formi amonijum-jona kombinuje sa organskim kiselinama i formira amino-kiseline 8

9 Anabaena (prirodno zeleno đubrivo ) modrozelena alga koja živi tamo gde ima dovoljno vlage i svetlosti (zemljište, plitke bare) Azotofiksatora ima mnogo u tropskim i suptropskim oblastima 9

10 N AZOTOFIKSACIJA Neki azotofiksatori stupaju u simbiotske odnose sa biljkama ili drugim organizmima u zemljištu Rhizobium bakterija koja može stupiti u simbiozu sa ćelijama kore korena leguminoza (Fabaceae) gde stvaraju kvržice u kojima sintetišu enzim nitrogenazu koja redukuje gasoviti azot u amonijak Energiju dobijaju iz šećera biljke domaćina, a biljka koristi amino-kiseline koje grade bakterije (mutualizam) U prisustvu svetlosne i električne energije munja u atmosferi, gasoviti azot se jedini sa vodonikom i fomira amonijak koji kiše spiraju do zemljišta 10

11 11

12 N SUDBINA AZOTA U ZEMLJIŠTU Biljke usvajaju azot (amonijum-jone, nitrate) iz zemljišta i ugrađuju ga u proteine i druga jedinjenja U odnosima ishrane azot prelazi na druge trofičke nivoe, a posle smrti organizama vraća se u neorganski oblik Tokom bakterijske razgradnje azot iz proteina, amino- i nukleinskih kiselina, kao i urea iz urina, prelaze u amonijak u procesu AMONIFIKACIJE, koji sa solima u zemljištu formira amonijumove soli rastvorljive u vodi koje su lako dostupne biljkama 12

13 13

14 N SUDBINA AZOTA U ZEMLJIŠTU NITRIFIKACIJA nitrifikujuće hemosintetske bakterije u zemljištu konvertuju amonijumove soli u nitrite (npr. Nitrosomonas) i dalje u nitrate (npr. Nitrobacter) DENITRIFIKACIJA anaerobne denitrifikujuće bakterije redukuju nitrate i amonijumove soli u gasoviti azot Odnos bakterija azotofiksatora, nitrifikatora i denitrifikatora je izbalansiran u prirodi 14

15 15

16 C KRUŽENJE UGLJENIKA CENTRALNI MOLEKUL SVIH ŽIVIH BIĆA, U PRIRODI SE NALAZI U VIDU GASOVITOG CO 2 U ATMOSFERI, RASTVORENIH HIDROKARBONATA (BIKARBONATA) U VODI I VEZANIH KARBONATA U STENAMA LITOSFERE FOTOSINTEZA biljke vezuju CO 2 i prave proste šećere ĆELIJSKO DISANJE ugljenik iz tela vezuje se sa kiseonikom i ponovo formira CO 2 ODNOSI ISHRANE prenos na druge trofičke nivoe RAZLAGANJE nakon smrti ugljenik se vezuje sa O 2 i stvara CO 2 16

17 17

18 C KRUŽENJE UGLJENIKA Kontakt atmosfere i hidrosfere u morima uravnoteženi sistem CO 2 bikarbonat karbonat reguliše stanje CO 2 na čitavoj Zemlji BIKARBONATI spiraju se rekama do mora, dejstvom biljaka pretvaraju se delom u nerastvorljive KARBONATE koji se talože, a delom u RASTVORLJIVI CO 2, koji ili ostaje rastvoren u vodi ili se razmenjuje sa atmosferom 18

19 C KRUŽENJE UGLJENIKA METAN CH 4 jedan od sporednih oblika ugljenika, nastaje u procesu FERMENTACIJE organske materije u crevima mnogih biljojeda ili pri metaboličkim aktivnostima fermentišućih bakterija Oslobođeni metan fotohemijski oksidiše u atmosferi pa tako ugljenik opet biva dostupan SKELET I MEHANIČKA TKIVA (kosti, ljušture, stabla) često se taloži u obliku karbonatnih stena ili fosilizuje u obliku uglja, nafte i gasa, a vraća se posle sagorevanja fosilnih goriva ili rastvaranja karbonatnih stena spiranjem 19

20 KRUŽENJE KISEONIKA GOTOVO SAV O 2 NASTAO JE FOTOSINTEZOM DEO ODLAZI U NAJVIŠE SLOJEVE ATMOSFERE I FORMIRA OZONSKI OMOTAČ DRUGI DEO U NIŽIM SLOJEVIMA KORISTE ORGANIZMI ZA ĆELIJSKO DISANJE PRI DISANJU O 2 RASKIDA VEZE IZMEĐU ATOMA U MOLEKULIMA ŠEĆERA, VEZUJE SE ZA C I FORMIRA CO 2 20

21 KRUŽENJE VODE OSNOV SVIH OBLIKA ŽIVOTA NA ZEMLJI NEPREKIDNO KRUŽI IZMEĐU HIDRO-, LITO-, ATMO- I BIOSFERE 21

22 22

23 RAZVOJ I EVOLUCIJA EKOSISTEMA Ekosistemi nisu statični i nepromenljivi skupovi živih bića u prostoru DNEVNE, MESEČNE I SEZONSKE PROMENE su redovna pojava ali ne dovode do suštinskih izmena u sastavu i osobinama biocenoze Nasuprot tim promenama postoje promene koje dovode do bitnih izmena EVOLUCIJA EKOSISTEMA kroz SUKCESIJE proces smenjivanja biocenoza na istom staništu 23

24 24

25 RAZVOJ I EVOLUCIJA EKOSISTEMA U dalekoj prošlosti, nakon izdizanja kopna ili povlačenja mora, postojao je samo BIOLOŠKI PRAZAN PROSTOR sa fizičkim, hemijskim i klimatskim elementima staništa Pojavljuju se prve siromašne PIONIRSKE ZAJEDNICE koje se vremenom obogaćuju novim vrstama koje menjaju abiotičke karakteristike, od čega je najznačajnije formiranje i postepen razvoj ZEMLJIŠTA 25

26 26

27 27

28 RAZVOJ I EVOLUCIJA EKOSISTEMA Pionirska zajednica se zamenjuje prvim sledećim PRELAZNIM STADIJUMOM U SUKCESIJI ekosistema Odnosi postaju sva složeniji, zemljište se sve više razvija i stvaraju se uslovi za pojavu prvih drvenastih biljaka Na kraju se razvijaju biocenoze maksimalno usklađene sa optimalnim mogućnostima koje određeni prostor pruža KLIMAKS ZAJEDNICA završna faza u sukcesiji 28

29 PORAST FLOTANTNIH I SUBMERZNIH BILJAKA AKUMULACIJA SEDIMENATA CENTAR MOČVARE POPUNJEN JEZERSKI BASEN TRAVE I ŽBUNOVI 29

30 RAZVOJ I EVOLUCIJA EKOSISTEMA NAPREDNA (PROGRESIVNA) SUKCESIJA broj vrsta se povećava a odnosi se usložnjavaju NAZADNA (RERGRESIVNA) SUKCESIJA retka pojava, dešava se usled prirodnih nepogoda zahlađenja, požara, promena odnosa mora i kopna, promena rečnog toka, dejstva čoveka NEPRIRODNE (ANTROPOGENE) SUKCESIJE uglavnom regresivne, mada ima i progresivnih (vezivanje i obrastanje peska u pustinjama) 30

31 RAZVOJ I EVOLUCIJA EKOSISTEMA Zemlja je u stalnom procesu promena GLOBALNE PROMENE toplota Sunčevog zračenja stvara vetrove, okeanske struje, isparavanje vode; energija iz dubine Zemlje dovodi do pomeranja masa stena, vulkanske erupcije, zemljotrese, uzdizanje planina, pomeranje kontinenata Nivo mora i okeana se stalno diže i spušta, a klima se znatno menja u hiljadugodišnjim intervalima Značajne promene desile su se pre oko godina VELIKO LEDENO DOBA izumiranje, emigracije, imigracije, prilagođavanje, evolucija 31

32 RAZNOVRSNOST EKOSISTEMA NAŠE ZEMLJE OSNOVNI ABIOTIČKI ČINIOCI RAZNOVRSNOSTI EKOSISTEMA OROGRAFKO- GEOLOŠKI KLIMATSKI 32

33 OSNOVNI ABIOTIČKI ČINIOCI RAZNOVRSNOSTI EKOSISTEMA MAKRORELJEF: PANONSKI BASEN BRDSKO-PLANINSKA OBLAST PRIMORSKA OBLAST OSNOVNI TIPOVI ZONALNE KLIME: MEDITERANSKA KLIMA UMERENO-KONTINENTALNA KONTINENTALNA KLIMA PLANINSKA KLIMA 33

34 PANONSKI BASEN aluvijalne ravni i rečne terase duž velikih reka, lesne zaravni, brdsko-planinska uzvišenja (Fruška gora i Vršačke planine) PODLOGA: pesak, šljunak, mulj, les, silikatne metamorfne stene BRDSKO-PLANINSKA OBLAST 5 planinskih sistema različite starosti (Rodopske, Karpatske, Balkanske, Dinarske, Šarskopindske planine) PODLOGA: silikatne eruptivne stene, stare metamorfne stene, mezozojski krečnjaci, silikatne metamorfne stene, krečnjačke stene PRIMORSKA OBLAST dve celine (dubok zaliv fjordovskog tipa Boka kotorska; Paštrovićko-ulcinjsko priobalje) PODLOGA: kamen, močvarne slatine, pesak, šljunak, krečnjačke stene 34

35 MEDITERANSKA KLIMA priobalni region i obronci Dinarida do m; srednje godišnje temp C, velika količina padavina uglavnom zimi i u proleće, leta sušna UMERENO-KONTINENTALNA KLIMA najveći deo zapadne, centralne i južne Srbije i severna i severozapadna Crna Gora; 2 podtipa: humidna (zapadna Srbija; nema sušnog ni polusušnog perioda) i semiaridna (centralna i istočna Srbija; leta topla i suva - polusušna) KONTINENTALNA (STEPSKA) KLIMA severni ravničarski deo Srbije; tokom leta jedan sušni i 4 polusušna meseca; oštre zime (apsolutni minimum do -30 C); razlika minimuma i maksimuma do 80 C PLANINSKA KLIMA na višim delovima planina; 3 varijante: alpijska, subalpijska, montana; 3-6 meseci sa negativnim srednjim temperaturama 35

36 PREGLED OSNOVNIH TIPOVA EKOSISTEMA NAŠE E ZEMLJE Zbog velike raznovrsnosti orografskih, geoloških i klimatskih prilika postoji i velika raznovrsnost ekosistema po mnogima jedan od najznačajnijih evropskih centara ekosistemskog diverziteta Raznovrsnost prate i biljne zajednice fitocenološka istraživanja pokazuju da na teritoriji Srbije postoji oko 600 različitih biljnih zajednica, a u Crnoj Gori više od 300 Dve grupe ekosistema: 10 ZONALNIH EKOSISTEMA koji prate zonalno smenjivanje klimatskih pojaseva i 2 tipa NEZONALNIH A) šumska i žbunasta vegetacija i B) zeljasta vegetacija kopnena, vodena i antropogeni oblici) 36

37 ZAŠTITA I UNAPREĐIVANJE ŽIVOTNE SREDINE 37

38 EKOLOŠKE KE PROMENE U PRIRODI NASTALE DELOVANJEM ČOVEKA Promene nastale delovanjem savremenog predstavnika vrste Homo sapiens Primitivniji predstavnici nemaju takve ambicije i uticaje na prirodu Eskimi, Pigmeji, Bušmani, Indijanci živeli su ili žive u skladu sa svojom životnom sredinom Čovek je KOSMOPOLITSKA VRSTA koja je neposredno ili posredno preko proizvoda ili otpada dospela na gotovo svako mesto na Zemlji i započela osvajanje svemira Zahvaljujući nauci i medicini čovek je jedina vrsta koja se otrgla prirodnim mehanizmima kontrole rasta svojih populacija (6 milijardi) UNIVERZALNI POTROŠAČ kome su dostupni skoro svi zemaljski resursi 38

39 Posledice neadekvatnog iskorišćavanja i zagađivanja životne sredine manifestuju se ne samo lokalno i regionalno već i globalno Najizraženiji oblici uništavanja prirode su: zagađivanje atmosfere koje dovodi do promene klime, podizanja nivoa svetskog mora i oštećenja ozonskog omotača zagađivanje kopnenih voda i svetskog mora zagađivanje zemljišta uništavanje prirodnih ekosistema uništavanje pojedinačnih vrsta 39

40 NEGATIVNI UTICAJU PROMENA SE SABIRAJU I DOVODE DO DRAMATIČNIH I NEPREDVIDIVIH POSLEDICA PROMENE SE DEŠAVAJU TAKVOM BRZINOM DA PRIRODA NE MOŽE SAMA DA SE OBNOVI I OPORAVI U GRADOVIMA ŽIVI OKO 48% SVETSKOG STANOVNIŠTVA (OKO 3 MILIJARDE) OGROMNE POLJOPRIVREDNE POVRŠINE OPUSTOŠENI I ERODIRANI TERENI USLED SEČE ŠUMA I STOČARENJA INDUSTRIJSKA POSTROJENJA I DEPONIJE IZVORNI OBLICI PRIRODE ZADRŽAVAJU SE U OKVIRU ZAŠTIĆENIH PODRUČJA ILI NA NEPRISTUPAČNIM MESTIMA 40

41 PROMENE FIZIČKIH I HEMIJSKIH KARAKTERISTIKA ŽIVOTNE SREDINE DO PROMENA FIZIČKIH I HEMIJSKIH KARAKTERISTIKA DOLAZI USLED ZAGAĐIVANJA VAZDUHA, VODE I ZEMLJE KAO TRI NERASKIDIVE CELINE BIOSFERE RAZLIKE U NJIHOVOJ GUSTINI ODREĐUJU I RAZMERE POSLEDICA (GLOBALNI, REGIONALNI, LOKALNI NIVO) ZAGAĐIVANJE MOŽE BITI: HEMIJSKO FIZIČKO BIOLOŠKO RADIOAKTIVNO 41

42 ZAGAĐIVANJE I IZVORI ZAGAĐIVANJA VAZDUHA NASTAJE KADA SE RAZLIČITI PRIRODNI GASOVI (CO 2, CO, SO 2, AZOTNI OKSIDI, METAN) I SITNE ČESTICE ČAĐI I PRAŠINE OSLOBODE U ATMOSFERU PRI ČEMU DOLAZI DO PROMENE PRIRODNOG ODNOSA I KONCENTRACIJE OSNOVNIH KOMPONENTI VAZDUHA PRIRODNO VULKANSKE ERUPCIJE I POŽARI ANTROPOGENO SAGOREVANJEM UGLJA, NAFTE, PRIRODNOG GASA I DRVETA SAOBRAĆAJ (60% AEROZAGAĐENJA), INDUSTRIJA I TERMOELEKTRANE FLUORIDI, UGLJOVODONICI, KETONI, TEŠKI METALI ITD. (VEŠTAČKI SINTETISANE MATERIJE) 42

43 Zagađivači potiču iz različitih izvora: PRIRODNI IZVORI vulkanske erupcije, peščane oluje (oluje prašine), dim od požara šumskih i travnatih površina ANTROPOGENI IZVORI 43

44 SMOG klasični (londonski) čađ, prašina, SO 2, azotni oksidi, magla FOTOSMOG Los Anđeles tip ozon, vodonik peroksid, azotni oksidi (uz intenzivnu Sunčevu radijaciju i suv vazduh) VAZDUH JE NAJREĐI DEO ŽIVOTNE SREDINE PA SE ZAGAĐENJE BRZO ŠIRI (tragovi sagorevanja benzina nađeni u ledu Antarktika) POJAČANJE EFEKTA STAKLENE BAŠTE promena klime (globalno zagrevanje, podizanje nivoa mora do kraja XXI veka 1-3 m, uništavanje ozonskog omotača, pojava kiselih kiša) 44

45 ZAGAĐIVANJE I IZVORI ZAGAĐIVANJA VODA Sve kopnene vode (površinske i podzemne) čine samo 0.5-1% ukupne svetske vode (u buretu od 100 l samo 2-3 čaše) U ledu Arktika i Antarktika nalazi se 2% svetske vode, a u svetskom moru 97% ZAGAĐIVANJE VODE MOŽE BITI: HEMIJSKO (organske i neorganske materije) FIZIČKO (čvrst otpad, nafta, temperatura) BIOLOŠKO (alohtone vrste, patogeni mikroorganizmi, virusi) RADIOAKTIVNO (nuklearne probe, havarije podmornica, nuklearni otpad i sl.) 45

46 (1.72%) (0.75%) (0.02%) 46

47 ZAGAĐIVANJE I IZVORI ZAGAĐIVANJA ZEMLJIŠTA Promene koje dovode do smanjenja plodnosti i sposobnosti za normalno odvijanje procesa razlaganja, a time i kruženja materije POLJOPRIVREDA (ekspanzivna i ekstenzivna) jedan od najvećih izvora zagađivanja U našoj zemlji agroekosistemi zauzimaju 60% ukupne teritorije (5 miliona hektara) Agroekosistemi se zagađuju hemijski pesticidima i veštačkim đubrivima 47

48 Ostali izvori zagađivanja zemljišta: Deponije komunalnog i industrijskog otpada Rudnici sa površinskim kopom Veštačka akumulaciona jezera koja potapaju zemljište Prekomerna i neadekvatna urbanizacija Seča šuma koja dovodi do erozije i sl. (u Srbiji je zahvaćeno 86% teritorije u brdskim delovima vodna erozija, u nizijskim eolska) Posredno i kisele kiše i zagađene vode SPIRANJEM ZAGAĐENOG ZEMLJIŠTA ZAGAĐUJU SE PODZEMNE VODE, REKE I MORA 48

49 PROMENE SASTAVA ŽIVOG SVETA ZAGAĐIVANJEM ILI UNIŠTAVANJEM STANIŠTA ČOVEK MENJA I ODUZIMA ŽIVOTNI PROSTOR DRUGIM BIĆIMA MNOGE VRSTE IŠČEZAVAJU ILI SE POVLAČE U PODRUČJA U KOJIMA SU STANIŠTA JOŠ UVEK OČUVANA VRSTE KOJE SU SE PRILAGODILE SU ČESTO NEŽELJENI PRATIOCI (korovi, neki glodari, neke ptice, mnogi insekti i drugi beskičmenjaci) problemi prenamnožavanja i promene prirodnog sastava biocenoza koje dovode do njihovog osiromašenja 49

50 Zebra kvaga J. Afrika 1883 Putnički golub S. Amerika 1914 Tasmanijski vuk Tasmanija 1933 Karolina papagaj Luizijana

51 Dodo Mauricijus 1690 Antarktički vuk Falkland 1876 Orestija iz jezera Titikaka Bolivija-Peru

52 UNOŠENJE STRANIH VRSTA U PODRUČJA U KOJIMA IH RANIJE NIJE BILO I EKOLOŠKE KE POSLEDICE Od prvih seoba čovek svesno ili nesvesno raznosi vrste ALOHTONE VRSTE su namerno ili slučajno INTRODUKOVANE vrste čiji istorijski razvoj nije vezan za teritoriju na koju su unete, za razliku od AUTOHTONIH Neke vrste su domestifikovane i njihovi areali prošireni danas su uglavnom kosmopolitske Te vrste gube osobine divljih predaka i nisu sposobne da se održe bez pomoći čoveka (ipak određen broj jedinki uvek zadrži te osobine) 52

53 Česti su slučajevi i nenamernog unošenja vrsta: sa semenom žitarica često se uvezu i semena korova (ambrozija je uneta sa semenom krompira, crvene deteline i lucerke) na točkovima prevoznih sredstava na životinjama (zoohorija) ekto- i endozoohorija (nesvarljiva semena) čovek na odeći i prtljagu Ovakve vrste su sa antropocentričnog stanovišta često nepoželjne smatraju se korovima BIOLOŠKO ZAGAĐIVANJE Ovo u početku povećava raznovrsnost, ali ako su alohtone kompetitivno jače dolazi do istiskivanja autohtonih opasno u teritorijalno izolovanim ekosistemima (ostrva ili akvatični sistemi) Kontrola puteva unošenja i sprečavanje širenja 53

54 PROCES DOMESTIFIKACIJE ZEMLJIŠTA, BILJAKA I ŽIVOTINJA Počinje kada Homo sapiens sapiens prelazi na stacionarni način života i menja prirodni okvir Većina kultivisanih vrsta pripitomljena je u periodu između i 2500 godina p.n.e. uporedo sa razvojem poljoprivrede Posledice ekspanzivne poljoprivrede su ogromne više od polovine ukupnog šumskog fonda Zemlje je pretvoreno u oranice, a zemljište je erodirano, osiromašeno u pogledu plodnosti i zagađeno pesticidima 54

55 PROCESI URBANIZACIJE I INDUSTRIJALIZACIJE Jedan od najsnažnijih vidova uticaja čoveka na prirodu 48% stanovništva živi u gradovima 12 gradova > 10 miliona 33 grada > 5 miliona 281 grad > 1 milion PARAZITI BIOSFERE zavise od okolnih prirodnih ili agroekosistema u koje vraćaju otpad, zagađenu vodu i štetene materije URBANA EKOLOGIJA EKOLOGIJA ČOVEKA 55

56 Rank Metropolitan area Country Population Area (km²) 1 Tokyo Japan 32,450,000 8,014 4,049 People/km² 2 Seoul South Korea 20,550,000 5,076 4,048 3 Mexico City [2] Mexico 20,450,000 7,346 2,784 4 New York City [3] United States 19,750,000 17,884 1,104 5 Mumbai India 19,200,000 2,350 8,170 6 Jakarta Indonesia 18,900,000 5,100 3,706 7 Sao Paulo Brazil 18,850,000 8,479 2,223 8 Delhi India 18,600,000 3,182 5,845 9 Osaka-Kobe-Kyoto Japan 17,375,000 6,930 2, Shanghai China 16,650,000 5,177 3, Metro Manila Philippines 16,300,000 2,521 6, Hong Kong- Shenzhen 13 Los Angeles United States China 15,800,000 3,051 5,179 15,250,000 10,780 1, Kolkata India 15,100,000 1,785 8, Moscow Russia 15,000,000 14,925 1, Cairo Egypt 14,450,000 1,600 9, Buenos Aires Argentina 13,170,000 10,888 1, London United Kingdom 12,875,000 11,391 1, Beijing China 12,500,000 6,562 1, Karachi Pakistan 11,800,000 1,100 10,727 56

57 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE Zavise od vrste zagađujuće materije, stepena toksičnosti, vremena izloženosti, kumulativne sposobnosti u tkivima i od opšteg zdravstvenog stanja RADIOAKTIVNO ZRAČENJE najopasnije po svojim genetičkim i somatskim efektima Prirodan i spontan proces tokom koga nestabilni atomi nekog elementa emituju ili zrače višak energije u obliku čestica ili talasa JONIZUJUĆE ZRAČENJE 57

58 58

59 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE Jonizujuće zračenje sadrži veliku količinu energije i pri interakciji s nekim materijalom uklanja elektrone iz njegovih atoma Radioaktivno zračenje ima negativno dejstvo na genetički materijal, kumulativnog je karaktera, u većim dozama izaziva smrt, a genetičke promene su nasledne Hirošima i Nagasaki teratogene i kancerogene promene, visoka stopa smrtnosti 59

60 60

61 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE PRIRODNI IZVORI (KOSMIČKOG I ZEMALJSKOG POREKLA) nisu velika opasnost VEŠTAČKI IZVORI (MIRNODOPSKI I VOJNI IZVORI) velika opasnost: NUKLEARNE ELEKTRANE (najveći mirnodopski izvori) INDUSTRIJA, POLJOPRIVREDA NAUKA (MEDICINA) primena radioizotopa VOJNI IZVORI brojniji i opasniji nuklearne probe, havarije nuklearnih podmornica, transport, skladištenje, manipulacija 61

62 62

63 63

64 SAD: 1127 nuklearnih i termonuklearnih testova 217 u atmosferi. Sovjetski Savez/ Rusija: 969 testova 219 u atmosferi. Francuska: 210 testova, 50 u atmosferi. UK: 45 testova 21 u atmosferi. Kina: 45 testova 23 u atmosferi. Indija i Pakistan 13 testova pod zemljom. Izrael verovatno 1 test u atmosferi (J. Afrika 1979). Severna Koreja 1 test pod zemljom, oktobar

65 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE Problem odlaganja nije rešen još uvek na zadovoljavajući način pakuje se u KONTEJNERE koji se odlažu u napuštene rudnike, specijalno napravljena betonska skladišta na površini ili u zemlji, ili u okeanske dubine moraju biti seizmički stabilna područja Organizmi na višem evolutivnom nivou mnogo su osetljiviji od evolutivno nižih Reproduktivni organi, limfno i koštano tkivo i kardiovaskularni sistem su najosetjiviji organi 65

66 66

67 67

68 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE Negativne efekte izazivaju i razne hemijske supstance kao TEŠKI METALI (Hg, Pb, Zn, Cu) i druga jedinjenja Oboljenja disajnih organa povezana su sa zagađenjem vazduha (astma, bronhitis, alergije, smanjen imunitet) 68

69 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE BUKA Vid fizičkog zagađivanja (veštački izvori buke) Zvučno talasno zagađivanje posledice na slušni aparat, psihu i zdravlje (usporava rad srca i diže pritisak, usporava peristaltiku želuca, smanjuje sekreciju pljuvačnih žlezda, deluje na štitnu i nadbubrežnu žlezdu, menja električnu aktivnost mozga, smanjuje seksualnu aktivnost) RAZLIKUJE SE PO POREKLU, INTENZITETU I TRAJANJU Noćna buka od 55 db izaziva iste fiziološke posledice kao buka od 65 db preko dana 69

70 70

71 GENETIČKI I ZDRAVSTVENI EFEKTI NARUŠENE I ZAGAĐENE ŽIVOTNE SREDINE BUKA 10-20% urbanog stanovništva izloženo je buci većoj od 65 db 80% migrene i 52% rastrojstva pamćenja, u 30% slučajeva skraćuje život za 8-12 godina, sklonost ka nasilju, ubistvu, samoubistvu Saobraćaj glavni izvor buke Zaštita od buke pešačke zone, zeleni pojasevi, obilaznice za tranzitni saobraćaj, gradnja ispod zemlje VIBRACIJE nervni sistem i čula 71

72 SISTEMI PRAĆENJA STANJA ŽIVOTNE SREDINE Sistem praćenja stanja naziva se MONITORING Mora biti kontinuiran registrovanje, procena i upozoravanje FIZIČKO-HEMIJSKI analiza uzoraka vazduha, vode, zemljišta, hrane BIOLOŠKI korišćenje živih bića kao indikatora (lišajevi i mahovine indikatori nezagađene sredine; mnoge alge i fauna dna indikatori zagađenja) 72

73 EKOLOŠKE KE OSNOVE PROSTORNOG PLANIRANJA I UREĐENJA PROSTORA Prostor je osnova celokupnog razvoja reflektuje sociološke, demografske, ekonomske, tehnološke promene; ratovi, raskorak između prirodne i izgrađene sredine Sve veća potreba za održivim planiranjem i uređenjem prostora Prostor kao EKOLOŠKI PROSTOR (PRIRODNI RESURS) a ne prazan prostor Učešće urbanista, arhitekata, biologa-ekologa, geografa, hidrologa, geologa, ekonomista, tehnologa, pravnika, sociologa, lekara, psihologa itd. Sve mora biti usaglašeno i sinhronizovano 73

74 REVITALIZACIJA I REKULTIVACIJA EKOSISTEMA I PREDELA Obnova narušenih kopnenih ekosistema (pre svega šumskih) je teška, složena, dugotrajna i skupa, često i nemoguća, kada govorimo o REVITALIZACIJI vraćanje života na biološki prazna staništa REKULTIVACIJA dolazi kasnije preko serije razvojnih stadijuma vraćanje ekosistema na početno stanje Odvijaju se i spontano, a čovek ih može ubrzati 74

75 Najuočljivije na pepelištima i jalovištima površinskih kopova i termoelektrana i deponijama komunalnog otpada 40 miliona tona plodnog zemljišta se uništi godišnje u svetu Srbija na preko 170 deponija odloži se 3,5 miliona m³ komunalnog otpada godišnje Agrotehničkim i agrohemijskim melioracijama i biološkom rekultivacijom prevodi se u plodno zemljište 75

76 ZAŠTITA PRIRODE 76

77 PROBLEMI UGROŽENOSTI I ZAŠTITE ŽIVE I NEŽIVE PRIRODE RIO DEKLARACIJA potpisana godine u Rio de Žaneiru od strane 168 zemalja očuvanje biodiverziteta Zabrinutost zbog poremećaja klime (efekat staklene bašte, ozonske rupe, kisele kiše) i brzine ugrožavanja i iščezavanja vrsta biljnih vrsta je ugroženo 600 vrsta životinja (86 sisara, 104 ptice, 20 gmizavaca, 5 vodozemaca, 80 riba, 72 insekta, 206 puževa) i vrsta biljaka iščezlo za poslednjih 400 godina 3 vrste sisara, 4 ptice, 1 gmizavac, 11 riba i 9 mekušaca živi još samo u zoo-vrtovima ili drugim veštačkim pribežištima 77

78 Konj Pševalskog Per Davidov jelen Arabijski oriks 78

79 PROBLEMI UGROŽENOSTI I ZAŠTITE ŽIVE I NEŽIVE PRIRODE Procene: 3 vrste na dan, 3 vrste na sat, 100 vrsta na dan u tropskoj kišnoj šumi Polovina šumskog fonda je uništena, svakog minuta poseče se 57 ha tropskih kišnih šuma IUCN Međunarodna unija za zaštitu prirode (137 zemalja) WWF Svetski fond za zaštitu prirode 79

80 SAVREMENI PRISTUPI I MOGUĆNOSTI ZAŠTITE UGROŽENE FLORE, FAUNE I ŽIVOTNIH ZAJEDNICA Multidisciplinarni zadatak nauka, zakonodavstvo, primenjene biološke discipline šumarstvo, poljoprivreda, hortikultura, veterina, farmacija itd. 1. Metode za utvrđivanje naučnih osnova zaštite ugroženih vrsta 2. Postupci formalno-pravne zaštite 3. Aktivnosti koje se sprovode u praksi 80

81 Aktivnosti koje se sprovode u praksi: A) IN SITU ZAŠTITA očuvanje izvornih ekosistema, tj. očuvanje, održavanje i oporavak populacija na prirodnim staništima B) REINTRODUKCIJA veštačko vraćanje vrsta na prostor sa koga su iščezle C) INTRODUKCIJA veštačko naseljavanje vrste na prostor na kome ranije nije živela D) EX SITU ZAŠTITA očuvanje vrsta van njihovih prirodnih staništa E) EDUKACIJA I PREZENTOVANJE dosadašnjih saznanja i rezultata u oblasti zaštite biodiverziteta, objavljivanje publikacija, snimanje TV emisija, organizacija predavanja 81

82 Zasavica donja dabrova brana (2005) 82

83 Prvi korak u zaštiti je ADMINISTRATIVNO-PRAVNA ZAŠTITA razni zakoni, uredbe, deklaracije, konvencije, rezolucije, strategije na nacionalnom ili međunarodnom nivou ZAŠTIĆENE PRIRODNE RETKOSTI 215 vrsta biljaka, 427 vrsta životinja ne smeju se sakupljati, loviti, uznemiravati, ni uništavati NAREDBA O KONTROLI KORIŠĆENJA I PROMETA DIVLJIH BILJNIH I ŽIVOTINJSKIH VRSTA određeno je vreme, količina i područje sakupljanja za 156 vrsta (šumski plodovi, lekovito bilje, puževi, žabe, jestive gljive itd.) 83

84 Međunarodne konvencije i deklaracije: Deklaracija o čovekovoj sredini, Stokholm, 1972 Konvencija o očuvanju biodiverziteta, Rio, 1992 Deklaracija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja (Bonska deklaracija), Bon, 1988 Konvencija o međunarodnoj trgovini ugroženim vrstama divlje flore i faune (CITES, Vašingtonska konvencija), 1973 Konvencija o zaštiti močvarnih staništa od međunarodnog značaja naročito kao staništa ptica močvarica, Ramsar (Iran), 1971 Konvencija o zaštiti evropskog ( divljeg ) živog sveta i prirodnih staništa (Bernska konvencija),

85 IN SITU ZAŠTITA očuvanje izvornih ekosistema, tj. očuvanje, održavanje i oporavak populacija na prirodnim staništima Zakon o zaštiti životne sredine i Zakon o zaštiti prirode određuju vrste zaštićenih područja, odnosno prirodnih dobara: Nacionalni parkovi Parkovi prirode Predeli izuzetnih odlika Rezervati prirode Specijalni rezervati prirode Spomenici prirode 85

86 Nacionalni parkovi veća područja sa prirodnim ekosistemima (5 u Srbiji, Fruška gora, Đerdap, Tara, Kopaonik, Šar-planina) Park prirode područje sa dobro očuvanim prirodnim svojstvima vode, vazduha i zemljišta, bez većih degradacionih promena (19) Predeo izuzetnih odlika relativno manje područje živopisnih pejzažnih obeležja, nenarušenih primarnih vrednosti (4) Rezervat prirode izvorni ili neznatno izmenjen deo prirode osobitog sastava i odlika zajednica, namenjenih održavanju genetskog fonda (73) Specijalni rezervat prirode predeo sa izraženim prirodnim vrednostima (12) Spomenik prirode prirodni objekat fizički jasno izražen i prepoznatljiv, pećine, izvori, stabla, drvoredi, parkovi, botaničke bašte (261) 86

87 EX SITU ZAŠTITA očuvanje, gajenje, razmnožavanje izvan prirodnih staništa, najčešće u botaničkim baštama, zoo-vrtovima, bankama gena, bankama semena i plodova, specijalizovanim laboratorijama na hranljivim podlogama (kulture tkiva) CRVENE KNJIGE FLORE I FAUNE publikacije koje nazivom i crvenom bojom upozoravaju na opasnost od iščezavanja; stručno-naučna osnova za zakonsku i praktičnu zaštitu na određenoj teritoriji Crvena knjiga flore Srbije, 1999 (171 vrsta) Crvena knjiga dnevnih leptira Srbije (57 od 192 vrste) 87

Mogudnosti za prilagođavanje

Mogudnosti za prilagođavanje Mogudnosti za prilagođavanje Shaun Martin World Wildlife Fund, Inc. 2012 All rights reserved. Mogudnosti za prilagođavanje Za koje ste primere aktivnosti prilagođavanja čuli, pročitali, ili iskusili? Mogudnosti

More information

SIMPLE PAST TENSE (prosto prošlo vreme) Građenje prostog prošlog vremena zavisi od toga da li je glagol koji ga gradi pravilan ili nepravilan.

SIMPLE PAST TENSE (prosto prošlo vreme) Građenje prostog prošlog vremena zavisi od toga da li je glagol koji ga gradi pravilan ili nepravilan. SIMPLE PAST TENSE (prosto prošlo vreme) Građenje prostog prošlog vremena zavisi od toga da li je glagol koji ga gradi pravilan ili nepravilan. 1) Kod pravilnih glagola, prosto prošlo vreme se gradi tako

More information

GUI Layout Manager-i. Bojan Tomić Branislav Vidojević

GUI Layout Manager-i. Bojan Tomić Branislav Vidojević GUI Layout Manager-i Bojan Tomić Branislav Vidojević Layout Manager-i ContentPane Centralni deo prozora Na njega se dodaju ostale komponente (dugmići, polja za unos...) To je objekat klase javax.swing.jpanel

More information

CJENIK APLIKACIJE CERAMIC PRO PROIZVODA STAKLO PLASTIKA AUTO LAK KOŽA I TEKSTIL ALU FELGE SVJETLA

CJENIK APLIKACIJE CERAMIC PRO PROIZVODA STAKLO PLASTIKA AUTO LAK KOŽA I TEKSTIL ALU FELGE SVJETLA KOŽA I TEKSTIL ALU FELGE CJENIK APLIKACIJE CERAMIC PRO PROIZVODA Radovi prije aplikacije: Prije nanošenja Ceramic Pro premaza površina vozila na koju se nanosi mora bi dovedena u korektno stanje. Proces

More information

UNIVERZITET U BEOGRADU RUDARSKO GEOLOŠKI FAKULTET DEPARTMAN ZA HIDROGEOLOGIJU ZBORNIK RADOVA. ZLATIBOR maj godine

UNIVERZITET U BEOGRADU RUDARSKO GEOLOŠKI FAKULTET DEPARTMAN ZA HIDROGEOLOGIJU ZBORNIK RADOVA. ZLATIBOR maj godine UNIVERZITETUBEOGRADU RUDARSKOGEOLOŠKIFAKULTET DEPARTMANZAHIDROGEOLOGIJU ZBORNIKRADOVA ZLATIBOR 1720.maj2012.godine XIVSRPSKISIMPOZIJUMOHIDROGEOLOGIJI ZBORNIKRADOVA IZDAVA: ZAIZDAVAA: TEHNIKIUREDNICI: TIRAŽ:

More information

AMRES eduroam update, CAT alat za kreiranje instalera za korisničke uređaje. Marko Eremija Sastanak administratora, Beograd,

AMRES eduroam update, CAT alat za kreiranje instalera za korisničke uređaje. Marko Eremija Sastanak administratora, Beograd, AMRES eduroam update, CAT alat za kreiranje instalera za korisničke uređaje Marko Eremija Sastanak administratora, Beograd, 12.12.2013. Sadržaj eduroam - uvod AMRES eduroam statistika Novine u okviru eduroam

More information

Podešavanje za eduroam ios

Podešavanje za eduroam ios Copyright by AMRES Ovo uputstvo se odnosi na Apple mobilne uređaje: ipad, iphone, ipod Touch. Konfiguracija podrazumeva podešavanja koja se vrše na računaru i podešavanja na mobilnom uređaju. Podešavanja

More information

Urban Air Mobility NASA Perspectives

Urban Air Mobility NASA Perspectives Urban Air Mobility NASA Perspectives June 18, 2018 1 Future Mobility Large UAS HALE UAS Supersonic Manned Aircraft Market: Large UAS & HALE Subsonic Fixed wing Upper E Airspace Class A Airspace International

More information

Biznis scenario: sekcije pk * id_sekcije * naziv. projekti pk * id_projekta * naziv ꓳ profesor fk * id_sekcije

Biznis scenario: sekcije pk * id_sekcije * naziv. projekti pk * id_projekta * naziv ꓳ profesor fk * id_sekcije Biznis scenario: U školi postoje četiri sekcije sportska, dramska, likovna i novinarska. Svaka sekcija ima nekoliko aktuelnih projekata. Likovna ima četiri projekta. Za projekte Pikaso, Rubens i Rembrant

More information

ENR 1.4 OPIS I KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA U KOME SE PRUŽAJU ATS USLUGE ENR 1.4 ATS AIRSPACE CLASSIFICATION AND DESCRIPTION

ENR 1.4 OPIS I KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA U KOME SE PRUŽAJU ATS USLUGE ENR 1.4 ATS AIRSPACE CLASSIFICATION AND DESCRIPTION VFR AIP Srbija / Crna Gora ENR 1.4 1 ENR 1.4 OPIS I KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA U KOME SE PRUŽAJU ATS USLUGE ENR 1.4 ATS AIRSPACE CLASSIFICATION AND DESCRIPTION 1. KLASIFIKACIJA VAZDUŠNOG PROSTORA

More information

ASAIHL Conference 2016, National Taiwan University, May Higher education and regional engagement: Taiwan and Southeast Asia Simon Marginson

ASAIHL Conference 2016, National Taiwan University, May Higher education and regional engagement: Taiwan and Southeast Asia Simon Marginson ASAIHL Conference 2016, National Taiwan University, 18-19 May Higher education and regional engagement: Taiwan and Southeast Asia Simon Marginson ESRC/HEFCE Centre for Global Higher Education University

More information

OSNOVI UPRAVLJANJA PODRŠKE

OSNOVI UPRAVLJANJA PODRŠKE Univerzitet u Novom Sadu Prirodno matematički fakultet Departman za hemiju, biohemiju izaštituživotnesredine Udruženje za unapređenjeđ zaštite ši životne sredine Novi Sad OSNOVI UPRAVLJANJA OTPADNIM VODAMA

More information

IUCN kategorije upravljanja zaštićenim područjima

IUCN kategorije upravljanja zaštićenim područjima 3ZA zagovarači za zaštitu prirode Upravljanje zaštićenim područjima Ečka, 22-23. april 2015. IUCN kategorije upravljanja zaštićenim područjima Oliver Avramoski, IUCN Programska kancelarija za jugoistočnu

More information

Ulazne promenljive se nazivaju argumenti ili fiktivni parametri. Potprogram se poziva u okviru programa, kada se pri pozivu navode stvarni parametri.

Ulazne promenljive se nazivaju argumenti ili fiktivni parametri. Potprogram se poziva u okviru programa, kada se pri pozivu navode stvarni parametri. Potprogrami su delovi programa. Često se delovi koda ponavljaju u okviru nekog programa. Logično je da se ta grupa komandi izdvoji u potprogram, i da se po želji poziva u okviru programa tamo gde je potrebno.

More information

DANI BRANIMIRA GUŠICA - novi prilozi poznavanju prirodoslovlja otoka Mljeta. Hotel ODISEJ, POMENA, otok Mljet, listopad 2010.

DANI BRANIMIRA GUŠICA - novi prilozi poznavanju prirodoslovlja otoka Mljeta. Hotel ODISEJ, POMENA, otok Mljet, listopad 2010. DANI BRANIMIRA GUŠICA - novi prilozi poznavanju prirodoslovlja otoka Mljeta Hotel ODISEJ, POMENA, otok Mljet, 03. - 07. listopad 2010. ZBORNIK SAŽETAKA Geološki lokalitet i poucne staze u Nacionalnom parku

More information

NASA Aeronautics Jaiwon Shin, Associate Administrator Aeronautics Research Mission Directorate. 1

NASA Aeronautics Jaiwon Shin, Associate Administrator Aeronautics Research Mission Directorate.   1 NASA Aeronautics Jaiwon Shin, Associate Administrator Aeronautics Research Mission Directorate www.nasa.gov 1 Global Growth in Aviation Opportunities and Challenges 2017 4 BILLION PASSENGER TRIPS Airbus

More information

Uvod u relacione baze podataka

Uvod u relacione baze podataka Uvod u relacione baze podataka 25. novembar 2011. godine 7. čas SQL skalarne funkcije, operatori ANY (SOME) i ALL 1. Za svakog studenta izdvojiti ime i prezime i broj različitih ispita koje je pao (ako

More information

DEFINISANJE TURISTIČKE TRAŽNJE

DEFINISANJE TURISTIČKE TRAŽNJE DEFINISANJE TURISTIČKE TRAŽNJE Tražnja se može definisati kao spremnost kupaca da pri različitom nivou cena kupuju različite količine jedne robe na određenom tržištu i u određenom vremenu (Veselinović

More information

STRUČNA PRAKSA B-PRO TEMA 13

STRUČNA PRAKSA B-PRO TEMA 13 MAŠINSKI FAKULTET U BEOGRADU Katedra za proizvodno mašinstvo STRUČNA PRAKSA B-PRO TEMA 13 MONTAŽA I SISTEM KVALITETA MONTAŽA Kratak opis montže i ispitivanja gotovog proizvoda. Dati izgled i sadržaj tehnološkog

More information

ANALIZA PRIKUPLJENIH PODATAKA O KVALITETU ZRAKA NA PODRUČJU OPĆINE LUKAVAC ( ZA PERIOD OD DO GOD.)

ANALIZA PRIKUPLJENIH PODATAKA O KVALITETU ZRAKA NA PODRUČJU OPĆINE LUKAVAC ( ZA PERIOD OD DO GOD.) Bosna i Hercegovina Federacija Bosne i Hercegovine Tuzlanski kanton Ministarstvo prostornog uređenja i zaštite okolice ANALIZA PRIKUPLJENIH PODATAKA O KVALITETU ZRAKA NA PODRUČJU OPĆINE LUKAVAC ( ZA PERIOD

More information

Fact sheet Eco Expo Asia International Trade Fair on Environmental Protection Fair Date: Venue: Organisers: Co-organiser: Special Theme: 3 6 No

Fact sheet Eco Expo Asia International Trade Fair on Environmental Protection Fair Date: Venue: Organisers: Co-organiser: Special Theme: 3 6 No Fact sheet Eco Expo Asia 2010 - International Trade Fair on Environmental Protection Fair Date: Venue: Organisers: Co-organiser: Special Theme: 3 6 November 2010 (Wed Sat) AsiaWorld-Expo (AWE), Hong Kong

More information

TRAJANJE AKCIJE ILI PRETHODNOG ISTEKA ZALIHA ZELENI ALAT

TRAJANJE AKCIJE ILI PRETHODNOG ISTEKA ZALIHA ZELENI ALAT TRAJANJE AKCIJE 16.01.2019-28.02.2019 ILI PRETHODNOG ISTEKA ZALIHA ZELENI ALAT Akcija sa poklonima Digitally signed by pki, pki, BOSCH, EMEA, BOSCH, EMEA, R, A, radivoje.stevanovic R, A, 2019.01.15 11:41:02

More information

THE GROWTH OF THE HOSPITALITY INDUSTRY IN DUBAI

THE GROWTH OF THE HOSPITALITY INDUSTRY IN DUBAI THE GROWTH OF THE HOSPITALITY INDUSTRY IN DUBAI THE DEFINITION OF TOURISM Tourism is travel for recreational, leisure or business purposes. The World Tourism Organization defines tourists as people "traveling

More information

WWF. Jahorina

WWF. Jahorina WWF For an introduction Jahorina 23.2.2009 What WWF is World Wide Fund for Nature (formerly World Wildlife Fund) In the US still World Wildlife Fund The World s leading independent conservation organisation

More information

Port Community System

Port Community System Port Community System Konferencija o jedinstvenom pomorskom sučelju i digitalizaciji u pomorskom prometu 17. Siječanj 2018. godine, Zagreb Darko Plećaš Voditelj Odsjeka IS-a 1 Sadržaj Razvoj lokalnog PCS

More information

A GLOBAL PERSPECTIVE ON SHOPPING CENTER INDUSTRY

A GLOBAL PERSPECTIVE ON SHOPPING CENTER INDUSTRY A PERSPECTIVE ON INDUSTRY DATE (14PT, ALL CAPS) A Cushman & Wakefield Research Report HIGHEST RENTS Based on Asking Rents (Per Square Foot/Year) as of Q2 2012 Asia and Latin America boast the highest rents,

More information

PART 1: EXISTING AND EVOLVING GLOBAL FARE COLLECTION INDUSTRY Introduction Transit ticketing industry 6

PART 1: EXISTING AND EVOLVING GLOBAL FARE COLLECTION INDUSTRY Introduction Transit ticketing industry 6 Contents PART 1: EXISTING AND EVOLVING GLOBAL FARE COLLECTION INDUSTRY 1 1.1 Introduction 2 1.2 Transit ticketing industry 6 1.2.1 Overview 6 1.2.2 System components and value chain 7 1.2.3 Market size

More information

(Specification B) Insert. General Certificate of Secondary Education Foundation Tier and Higher Tier June 2015

(Specification B) Insert. General Certificate of Secondary Education Foundation Tier and Higher Tier June 2015 General Certificate of Secondary Education Foundation Tier and Higher Tier June 2015 Geography (Specification B) 90351F & 90351H Unit 1 Managing Places in the 21st Century Insert INSERT TO G/TI/110347.01/Jun15/E4

More information

Sveučilište u Zagrebu Fakultet kemijskog inženjerstva i tehnologije Zavod za reakcijsko inženjerstvo i katalizu

Sveučilište u Zagrebu Fakultet kemijskog inženjerstva i tehnologije Zavod za reakcijsko inženjerstvo i katalizu Sveučilište u Zagrebu Fakultet kemijskog inženjerstva i tehnologije Zavod za reakcijsko inženjerstvo i katalizu Uvod u ekoinženjerstvo 1. dio Interna skripta Autor: izv.prof.dr.sc. Ana Vrsalović Presečki

More information

PRIDE OF OWNERSHIP.

PRIDE OF OWNERSHIP. CONSORTIUM OF LOCALLY OWNED PARTNERSHIPS We understand the fundamental role that pride of ownership plays in inspiring the highest work ethic, quality and professionalism. Each icore office is a locally

More information

EKOLOŠKI ASPEKTI TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE ELEKTRIČNE ENERGIJE

EKOLOŠKI ASPEKTI TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE ELEKTRIČNE ENERGIJE ekologija EKOLOŠKI ASPEKTI TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE ELEKTRIČNE ENERGIJE Branislav Radonjić This paper is a short overview of the potential environmental aspects of potential technologies for sustainable

More information

UPRAVLJANJE UTICAJEM GLOBALNIH PROMJENA NA EKOSISTEME

UPRAVLJANJE UTICAJEM GLOBALNIH PROMJENA NA EKOSISTEME ekologija UPRAVLJANJE UTICAJEM GLOBALNIH PROMJENA NA EKOSISTEME Branislav Radonjić Montenegro needs to build and apply knowledge on global environmental changes through research, monitoring, analysis and

More information

ENGAGING ALUMNI WORLDWIDE

ENGAGING ALUMNI WORLDWIDE ENGAGING ALUMNI WORLDWIDE COLUMBIA GLOBAL CENTERS and COLUMBIA ALUMNI ASSOCIATION Columbia University Senate Feb. 27, 2015 Mission Statement: Columbia Global Centers Columbia Global Centers promote and

More information

Current Issues and Prospects of Raspberry and Blackberry Production in the Republic of Serbia

Current Issues and Prospects of Raspberry and Blackberry Production in the Republic of Serbia UDC: 631.15:634.711:634.713 expert paper Acta Agriculturae Scrbica. Vol. VI, 11 (2001) 71-75 >-OFAGRO Acta!:i--- ai.-ai Z Agriculturae S!g Serbica ~iis\j =< CA.CAK ----------_. -- Current Issues and Prospects

More information

Organska proizvodnja i biodiverzitet

Organska proizvodnja i biodiverzitet II OTVORENI DANI BIODIVERZITETA Pančevo, 26. jun 2012. godine Vladan Ugrenović, Vladimir Filipović Organska proizvodnja i biodiverzitet Zbornik referata Pančevo, 2013. II OTVORENI DANI BIODIVERZITETA Pančevo,

More information

KAPACITET USB GB. Laserska gravura. po jednoj strani. Digitalna štampa, pun kolor, po jednoj strani USB GB 8 GB 16 GB.

KAPACITET USB GB. Laserska gravura. po jednoj strani. Digitalna štampa, pun kolor, po jednoj strani USB GB 8 GB 16 GB. 9.72 8.24 6.75 6.55 6.13 po 9.30 7.89 5.86 10.48 8.89 7.30 7.06 6.61 11.51 9.75 8.00 7.75 7.25 po 0.38 10.21 8.66 7.11 6.89 6.44 11.40 9.66 9.73 7.69 7.19 12.43 1 8.38 7.83 po 0.55 0.48 0.37 11.76 9.98

More information

Alternativni izvori energije

Alternativni izvori energije TEMATSKI SADRŽAJ AJ Najrasprostranjeniji alternativni izvori energije Udeo alternativnih izvora energije u ukupnom bilansu izvora energije EOLSKA ENERGIJA - Vetroturbine SOLARNA ENERGIJA - Fotovoltažne

More information

Microorganisms as water quality indicators for the Lim river

Microorganisms as water quality indicators for the Lim river UDC: 502.51:504.5(497.16) ; 579.8.088 ID: 195762956 Original research paper Acta Agriculturae Serbica, Vol. XVII, 34 (2012) 135-141 Microorganisms as water quality indicators for the Lim river Olivera

More information

PROCENA RANJIVOSTI NA KLIMATSKE PROMENE

PROCENA RANJIVOSTI NA KLIMATSKE PROMENE SRBIJA PROCENA RANJIVOSTI NA KLIMATSKE PROMENE SRBIJA CENTAR ZA UNAPREĐENJE ŽIVOTNE SREDINE PROCENA RANJIVOSTI NA KLIMATSKE PROMENE SRBIJA Beograd, 2012. godine CENTAR ZA UNAPREĐENJE ŽIVOTNE SREDINE Naslov:

More information

Aktualnost, mogućnosti i perspektive uzgoja LAB-ama u Malesiji

Aktualnost, mogućnosti i perspektive uzgoja LAB-ama u Malesiji Aktualnost, mogućnosti i perspektive uzgoja LAB-ama u Malesiji Prof.as Kostandin Hajkola ATTC Shkoder, Albania E-mail: imoshkoder@yahoo.com Mob: +355693100694 Malesija Malesija pripada sjeverozapadnom

More information

Natura Cooperation. No. 1, July We present. Networks of environmental NGOs in Serbia and in Montenegro. Opportunities

Natura Cooperation. No. 1, July We present. Networks of environmental NGOs in Serbia and in Montenegro. Opportunities ELECTRONIC NEWSLETTER Natura Cooperation No. 1, July 2009. We present Networks of environmental NGOs in Serbia and in Montenegro Opportunities Capacity building programms What do NGOs say?! News from the

More information

ENERGETSKE TEHNOLOGIJE - DOPRINOS U SMANJENJU ZAGAĐENJA ŽIVOTNE SREDINE

ENERGETSKE TEHNOLOGIJE - DOPRINOS U SMANJENJU ZAGAĐENJA ŽIVOTNE SREDINE ENERGETSKE TEHNOLOGIJE - DOPRINOS U SMANJENJU ZAGAĐENJA ŽIVOTNE SREDINE Prof. dr Miroslav Lambić "SRBIJA SOLAR", Zrenjanin, P. fah 11, Srbija Rezime: U radu je dat prikaz uticaja energetskih i drugih tehnologija

More information

ANALIZA PRIMJENE KOGENERACIJE SA ORGANSKIM RANKINOVIM CIKLUSOM NA BIOMASU U BOLNICAMA

ANALIZA PRIMJENE KOGENERACIJE SA ORGANSKIM RANKINOVIM CIKLUSOM NA BIOMASU U BOLNICAMA ANALIZA PRIMJENE KOGENERACIJE SA ORGANSKIM RANKINOVIM CIKLUSOM NA BIOMASU U BOLNICAMA Nihad HARBAŠ Samra PRAŠOVIĆ Azrudin HUSIKA Sadržaj ENERGIJSKI BILANSI DIMENZIONISANJE POSTROJENJA (ORC + VRŠNI KOTLOVI)

More information

Bušilice nove generacije. ImpactDrill

Bušilice nove generacije. ImpactDrill NOVITET Bušilice nove generacije ImpactDrill Nove udarne bušilice od Bosch-a EasyImpact 550 EasyImpact 570 UniversalImpact 700 UniversalImpact 800 AdvancedImpact 900 Dostupna od 01.05.2017 2 Logika iza

More information

UTICAJ POLJOPRIVREDE NA ŽIVOTNU SREDINU 1. Rezime

UTICAJ POLJOPRIVREDE NA ŽIVOTNU SREDINU 1. Rezime UDK 504:631 502:631 UTICAJ POLJOPRIVREDE NA ŽIVOTNU SREDINU 1 Dušan Kovačević 2, Branka Lazić 3, Vesna Milić 4 Rezime Dugoročni cilj održive poljoprivrede je da obezbedi dovoljno stabilnu proizvodnju kvalitetne

More information

Nejednakosti s faktorijelima

Nejednakosti s faktorijelima Osječki matematički list 7007, 8 87 8 Nejedakosti s faktorijelima Ilija Ilišević Sažetak Opisae su tehike kako se mogu dokazati ejedakosti koje sadrže faktorijele Spomeute tehike su ilustrirae a izu zaimljivih

More information

TRŽIŠTE ELEKTRIČNE ENERGIJE USLOVI I PERSPEKTIVE

TRŽIŠTE ELEKTRIČNE ENERGIJE USLOVI I PERSPEKTIVE Ljubo Maćić TRŽIŠTE ELEKTRIČNE ENERGIJE USLOVI I PERSPEKTIVE ELEKTRANE 2010 VRNJAČKA BANJA, 26 29. 10. 2010. Uslovi za otvaranje tržišta - sadašnje stanje Ponuda EPS-a je danas uglavnom dovoljna da pokrije

More information

ICCA & the International Association Meetings ICCA-JNTO-JTA Bid Workshop 2013

ICCA & the International Association Meetings ICCA-JNTO-JTA Bid Workshop 2013 ICCA & the International Association Meetings ICCA-JNTO-JTA Bid Workshop 2013 Asia continues to be one of the most dynamic meetings regions in the world, and has continued to grow and develop throughout

More information

CJENOVNIK KABLOVSKA TV DIGITALNA TV INTERNET USLUGE

CJENOVNIK KABLOVSKA TV DIGITALNA TV INTERNET USLUGE CJENOVNIK KABLOVSKA TV Za zasnivanje pretplatničkog odnosa za korištenje usluga kablovske televizije potrebno je da je tehnički izvodljivo (mogude) priključenje na mrežu Kablovskih televizija HS i HKBnet

More information

World Top 20 Ports 2007~2016 (1000TEU)

World Top 20 Ports 2007~2016 (1000TEU) TEU World Top 2 Ports, 27~26 (TEU) {Table } Rank 27 28 29 2 2 22 23 24 25 26 Y (26/27) 2 3 4 5 Shanghai 26,5 27,98 25,2 29,69 3,739 32,529 33,67 35,34 36,537 37,33 Singapore 27,936 29,98 25,866 28,43 29,937

More information

10 Facts about Emerging-market Cities 46%

10 Facts about Emerging-market Cities 46% 10 Facts about Emerging-market Cities Chart 1 - World s population in emerging-market cities 1. Urban population is soaring. Over 90% of urban growth is taking place in the developing world, where an estimated

More information

Idejno rješenje: Dubrovnik Vizualni identitet kandidature Dubrovnika za Europsku prijestolnicu kulture 2020.

Idejno rješenje: Dubrovnik Vizualni identitet kandidature Dubrovnika za Europsku prijestolnicu kulture 2020. Idejno rješenje: Dubrovnik 2020. Vizualni identitet kandidature Dubrovnika za Europsku prijestolnicu kulture 2020. vizualni identitet kandidature dubrovnika za europsku prijestolnicu kulture 2020. visual

More information

Klimatske promene i prirodni hazard

Klimatske promene i prirodni hazard Ovaj projekat se realizuje uz podršku programa SENSE koji sprovodi Regionalni centar za životnu sredinu (REC). Program finansira Švedska agencija za međunarodni razvoj i saradnju (SIDA) Klimatske promene

More information

47. Međunarodni Kongres KGH

47. Međunarodni Kongres KGH 47. Međunarodni Kongres KGH PRIMER DOBRE INŽENJERSKE PRAKSE PRI REKONSTRUKCIJI SISTEMA KLIMATIZACIJE I VENTILACIJE BIOSKOPA FONTANA NA NOVOM BEOGRADU Nebojša Žakula, Dipl.-Ing. nzakula@gmail.com 1 Tržni

More information

BENCHMARKING HOSTELA

BENCHMARKING HOSTELA BENCHMARKING HOSTELA IZVJEŠTAJ ZA SVIBANJ. BENCHMARKING HOSTELA 1. DEFINIRANJE UZORKA Tablica 1. Struktura uzorka 1 BROJ HOSTELA BROJ KREVETA Ukupno 1016 643 1971 Regije Istra 2 227 Kvarner 4 5 245 991

More information

2015 Lodging Econometrics, Inc.

2015 Lodging Econometrics, Inc. Lodging Econometrics (LE): What We Do LE is the leading provider of Global Hotel Real Estate Intelligence. LE has a team of researchers who maintain relationships with over: 200 Brands, all multiple Developers

More information

global duty free & travel retail sales 2011

global duty free & travel retail sales 2011 global duty free & travel retail sales 2011 year of data Global Duty Free & Travel Retail Sales : US$ 39.0 billion Share by Product Group Statistical change vs 2009 in US$ 16.5% Luxury Goods 36.0% Confectionery

More information

RAZVOJ NGA MREŽA U CRNOJ GORI

RAZVOJ NGA MREŽA U CRNOJ GORI RAZVOJ NGA MREŽA U CRNOJ GORI INFOFEST 2017 SLJEDEĆA GENERACIJA REGULACIJE, 25 26 Septembar 2017 Budva, Crna Gora Vitomir Dragaš, Manadžer za interkonekciju i sisteme prenosa Sadržaj 2 Digitalna transformacija

More information

ISPITIVANJE ZAGAĐENIH STANIŠTA KAO IZVORA MIKROORGANIZAMA ZA BIOREMEDIJACIJU

ISPITIVANJE ZAGAĐENIH STANIŠTA KAO IZVORA MIKROORGANIZAMA ZA BIOREMEDIJACIJU Univerzitet u Beogradu H E M I J S K I F A K U L T E T Srđan B. Miletić ISPITIVANJE ZAGAĐENIH STANIŠTA KAO IZVORA MIKROORGANIZAMA ZA BIOREMEDIJACIJU Beograd, 2013. Универзитет у Београду Х Е М И Ј С К

More information

TRENING I RAZVOJ VEŽBE 4 JELENA ANĐELKOVIĆ LABROVIĆ

TRENING I RAZVOJ VEŽBE 4 JELENA ANĐELKOVIĆ LABROVIĆ TRENING I RAZVOJ VEŽBE 4 JELENA ANĐELKOVIĆ LABROVIĆ DIZAJN TRENINGA Model trening procesa FAZA DIZAJNA CILJEVI TRENINGA Vrste ciljeva treninga 1. Ciljevi učesnika u treningu 2. Ciljevi učenja Opisuju željene

More information

IZDAVANJE SERTIFIKATA NA WINDOWS 10 PLATFORMI

IZDAVANJE SERTIFIKATA NA WINDOWS 10 PLATFORMI IZDAVANJE SERTIFIKATA NA WINDOWS 10 PLATFORMI Za pomoć oko izdavanja sertifikata na Windows 10 operativnom sistemu možete se obratiti na e-mejl adresu esupport@eurobank.rs ili pozivom na telefonski broj

More information

Past Events

Past Events Past Events 2006 2012 November, 2012 Thursday, 15th November 2012 KPMG Office, Seoul South Korea Wednesday, 7th November 2012 Hotel Mulia Senayan, Jakarta Indonesia Tuesday, 6th November 2012 Mandarin

More information

Country (A - C) Local Number Toll-Free Premium Rates

Country (A - C) Local Number Toll-Free Premium Rates Choose a number from the provided list based on the country that you re calling from. Numbers with Premium Rates are only available to Enterprise Groups that are subscribed to the BlueJeans Premium Calling

More information

UTICAJ KLIMATSKIH PROMENA NA ŽIVOTNU SREDINU

UTICAJ KLIMATSKIH PROMENA NA ŽIVOTNU SREDINU 1 st International Conference ECOLOGICAL SAFETY IN POST-MODERN ENVIRONMENT 26-27. Juny 2009. Banja Luka,RS, BiH UTICAJ KLIMATSKIH PROMENA NA ŽIVOTNU SREDINU THE EFFECTS OF CLIMATE CHANGES ON THE ENVIRONMENT

More information

Uzroci zagađivanja životne sredine

Uzroci zagađivanja životne sredine DRAGAN S. VESELINOVIĆ* Univerzitet U Beogradu, Fakultet za fizičku hemiju, Beograd, Srbija Pregledni rad ISSN 0351-9465, E-ISSN 2466-2585 UDC:504.75.03/.06 doi: 10.5937/ZasMat1504387V Zastita Materijala

More information

DINAMIKA TROPSKIH CIKLONA I GLOBALNO OTOPLJAVANJE

DINAMIKA TROPSKIH CIKLONA I GLOBALNO OTOPLJAVANJE DINAMIKA TROPSKIH CIKLONA I GLOBALNO OTOPLJAVANJE Dr Vladan Ducić, redovni profesor, Geografski fakultet, Beograd Osnovni cilj ovog rada je da se utvrdi da li postoji veza između učestalosti tropskih ciklona

More information

22 PEW RESEARCH CENTER. Topline Results. Pew Research Center Spring 2014 survey October 16, 2014 Release

22 PEW RESEARCH CENTER. Topline Results. Pew Research Center Spring 2014 survey October 16, 2014 Release 22 Topline Results Pew Research Center Spring 2014 survey October 16, 2014 Release Methodological notes: Survey results are based on national samples. For further details on sample designs, see Survey

More information

Rethinking Global City Competitiveness. Jeremy Kelly, Global Research, JLL 7 th June 2018

Rethinking Global City Competitiveness. Jeremy Kelly, Global Research, JLL 7 th June 2018 Rethinking Global City Competitiveness Jeremy Kelly, Global Research, JLL 7 th June 2018 A new language of city competitiveness Source: JLL!3 A new language of city competitiveness technology diversity

More information

Asia Pacific Regional Update

Asia Pacific Regional Update Asia Pacific Regional Update Chengdu, China 11 May 2015 Nilar Chan Board Members Nilar Chan, Wanchai, Hong Kong (Chair) Sunny Ma, Shanghai, China (Vice Chair) Manu Chadha, New Delhi, India Jason Croston,

More information

2/3 ljudskog tela 90% krvi 80-90% mišića Gubitak od 20% = smrt. Voda. Minimalna potreba 2-5 litara/čoveku/danu Maksimalno 7 do 10 dana bez vode

2/3 ljudskog tela 90% krvi 80-90% mišića Gubitak od 20% = smrt. Voda. Minimalna potreba 2-5 litara/čoveku/danu Maksimalno 7 do 10 dana bez vode Osobine vode Šesto predavanje Ključni termini predavanja Značaj vode. Raspodela vode na Zemlji. Hidrološki ciklus. Osobine vode. Voda ima vitalnu ulogu u biosferi jer učestvuje u izgradnji biološkog materijala.

More information

24th International FIG Congress

24th International FIG Congress Conferences and Exhibitions KiG 2010, 13 24th International FIG Congress Sydney, April 11 16, 2010 116 The largest congress of the International Federation of Surveyors (FIG) was held in Sydney, Australia,

More information

Sprint Real Solutions VPN SDS International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands 1*

Sprint Real Solutions VPN SDS International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands 1* 1* The international rates below apply to calls from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands where available. The rates, which are shown below in full minute increments, are

More information

Country (A - C) Local Number Toll-Free Premium Rates

Country (A - C) Local Number Toll-Free Premium Rates Choose a number from the provided list based on the country that you re calling from. Numbers with Premium Rates are only available to Enterprise Groups that are subscribed to the BlueJeans Premium Calling

More information

POSEBNA POGLAVLJA INDUSTRIJSKOG TRANSPORTA I SKLADIŠNIH SISTEMA

POSEBNA POGLAVLJA INDUSTRIJSKOG TRANSPORTA I SKLADIŠNIH SISTEMA Master akademske studije Modul za logistiku 1 (MLO1) POSEBNA POGLAVLJA INDUSTRIJSKOG TRANSPORTA I SKLADIŠNIH SISTEMA angažovani su: 1. Prof. dr Momčilo Miljuš, dipl.inž., kab 303, mmiljus@sf.bg.ac.rs,

More information

TEHNO SISTEM d.o.o. PRODUCT CATALOGUE KATALOG PROIZVODA TOPLOSKUPLJAJUĆI KABLOVSKI PRIBOR HEAT-SHRINKABLE CABLE ACCESSORIES

TEHNO SISTEM d.o.o. PRODUCT CATALOGUE KATALOG PROIZVODA TOPLOSKUPLJAJUĆI KABLOVSKI PRIBOR HEAT-SHRINKABLE CABLE ACCESSORIES TOPOSKUPJAJUĆI KABOVSKI PRIBOR HEAT-SHRINKABE CABE ACCESSORIES KATAOG PROIZVODA PRODUCT CATAOGUE 8 TEHNO SISTEM d.o.o. NISKONAPONSKI TOPOSKUPJAJUĆI KABOVSKI PRIBOR TOPOSKUPJAJUĆE KABOVSKE SPOJNICE kv OW

More information

RANI BOOKING TURSKA LJETO 2017

RANI BOOKING TURSKA LJETO 2017 PUTNIČKA AGENCIJA FIBULA AIR TRAVEL AGENCY D.O.O. UL. FERHADIJA 24; 71000 SARAJEVO; BIH TEL:033/232523; 033/570700; E-MAIL: INFO@FIBULA.BA; FIBULA@BIH.NET.BA; WEB: WWW.FIBULA.BA SUDSKI REGISTAR: UF/I-1769/02,

More information

Mašinski fakultet u Nišu, A. Medvedeva 14, Niš

Mašinski fakultet u Nišu, A. Medvedeva 14, Niš EMISIJA CO 2 U REGIONU ZEMALJA ZAPADNOG BALKANA CO 2 EMISSION IN THE REGION OF THE WESTERN BALKAN COUNTRIES G.M.Stefanović, Lj.R.Ćojbašić, G.D.Vučković, M.M.Stojiljković Mašinski fakultet u Nišu, A. Medvedeva

More information

OČUVANJE EVROPSKOG AMAZONA

OČUVANJE EVROPSKOG AMAZONA U SARADNJI SA MURA DRAVA DUNAV OČUVANJE EVROPSKOG AMAZONA Mura-Drava-Dunav: reke na raskršću između zaštite i uništenja PREKOGRANIČNI SISTEM REKA MURA, DRAVA I DUNAV Revitalizacija Mure (AT) Johann Pfeiler

More information

Trade Events Calendar As at 1 March 2019

Trade Events Calendar As at 1 March 2019 Trade Events Calendar As at 1 March 0-6 months: events fixed / 6-12 months: events planned / 12-18 months: events indicative QM = Qualmark endorsed MARCH Prospectus live 24/08/2018 21/09/2018 5/10/2018

More information

Zaštita životne sredine i održivi razvoj u slivu reke Dunav EKOLOGIJA I TURIZAM

Zaštita životne sredine i održivi razvoj u slivu reke Dunav EKOLOGIJA I TURIZAM Zaštita životne sredine i održivi razvoj u slivu reke Dunav EKOLOGIJA I TURIZAM Beograd, 7. maj 2010. mr Dušan Stokić Privredna komora Srbije 1 Prekogranični rečni baseni Milenijumski ciljevi razvoja Kofi

More information

U S L U G E P R I R O D E

U S L U G E P R I R O D E USLUGE PRIRODE 2 & 3 UVOD Osnovna pokretačka snaga današnjeg društva je sve veće društveno i ekonomsko blagostanje. Zbog toga dolazi do povećane proizvodnje i potrošnje roba i usluga što dovodi do narušavanja

More information

Certificate Reinach. Whole company see appendix. Specialty Chemicals

Certificate Reinach. Whole company see appendix. Specialty Chemicals Certificate SQS herewith certifies that the company named below has a management system which meets the requirements of the standards specified below. Certified area Whole company see appendix Field of

More information

Who we spoke to. Long haul travellers across 15 of Australia s key tourism markets

Who we spoke to. Long haul travellers across 15 of Australia s key tourism markets Who we spoke to Long haul travellers across 15 of Australia s key tourism markets Importance factors for destination choice Read as: 16% of respondents rate exciting events, local festivals and celebrations

More information

EXPORT LCL SCHEDULE WEEK 38, 2011

EXPORT LCL SCHEDULE WEEK 38, 2011 EXPORT LCL SCHEDULE WEEK 38, 2011 PUTTING THE PERSONAL TOUCH BACK INTO CONSOLIDATION SEPTEMBER/OCTOBER NEW ZEALAND (NORTH ISLAND) DIRECT VESSEL VOY # CUTOFF BRISBANE AUCKLAND TAURANGA WELLINGTON NEW PLYMTH

More information

Asia-Pacific Aviation: Growth and Challenges

Asia-Pacific Aviation: Growth and Challenges Asia-Pacific Aviation: Growth and Challenges A presentation to the ACI-NA International Aviation Issues Seminar Steve Martin Page 1 Page 2 Defining the Asia Pacific We ll call it GMT +5 GMT +12, minus

More information

ZNAČAJ EKOLOŠKIH NAKNADA ZA POLITIKU ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE U SRBIJI I REPUBLICI ČEŠKOJ 1

ZNAČAJ EKOLOŠKIH NAKNADA ZA POLITIKU ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE U SRBIJI I REPUBLICI ČEŠKOJ 1 ZNAČAJ EKOLOŠKIH NAKNADA ZA POLITIKU ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE U SRBIJI I REPUBLICI ČEŠKOJ 1 Elena Baranenko 2 Ivana Stanković 3 Apstrakt Ekološki porezi i naknade, kao izvori javnih prihoda, postaju sve

More information

Agenda. Binswanger. Food Industry Trends. Food Industry Changes. Suggestions for the Economic Development Community. Conclusion

Agenda. Binswanger. Food Industry Trends. Food Industry Changes. Suggestions for the Economic Development Community. Conclusion May 2011 Agenda Binswanger Food Industry Trends Food Industry Changes Suggestions for the Economic Development Community Conclusion Global Coverage Corporate Headquarters Philadelphia, Pennsylvania 29

More information

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S.

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. 1* The international rates below apply to calls from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands. The usage rates below reflex the discount found in Section 6.4 of Schedule No.

More information

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S.

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. 1* The international rates below apply to calls from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands. The usage rates below reflex the discount found in Section 6.4 of Schedule No.

More information

PROJEKTNI PRORAČUN 1

PROJEKTNI PRORAČUN 1 PROJEKTNI PRORAČUN 1 Programski period 2014. 2020. Kategorije troškova Pojednostavlj ene opcije troškova (flat rate, lump sum) Radni paketi Pripremni troškovi, troškovi zatvaranja projekta Stope financiranja

More information

PRVI NACIONALNI IZVJEŠTAJ CRNE GORE O KLIMATSKIM PROMJENAMA PREMA OKVIRNOJ KONVENCIJI UJEDINJENIH NACIJA O KLIMATSKIM PROMJENAMA (UNFCCC)

PRVI NACIONALNI IZVJEŠTAJ CRNE GORE O KLIMATSKIM PROMJENAMA PREMA OKVIRNOJ KONVENCIJI UJEDINJENIH NACIJA O KLIMATSKIM PROMJENAMA (UNFCCC) CRNA GORA MINISTARSTVO UREÐENJA PROSTORA I ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE PRVI NACIONALNI IZVJEŠTAJ CRNE GORE O KLIMATSKIM PROMJENAMA PREMA OKVIRNOJ KONVENCIJI UJEDINJENIH NACIJA O KLIMATSKIM PROMJENAMA (UNFCCC)

More information

CHANGES OF CLIMATE PARAMETERS IN URBAN AREAS OF THE REPUBLIC OF SERBIA

CHANGES OF CLIMATE PARAMETERS IN URBAN AREAS OF THE REPUBLIC OF SERBIA PROMENE NEKIH KLIMATSKIH PARAMETARA U URBANIM SREDINAMA REPUBLIKE SRBIJE CHANGES OF CLIMATE PARAMETERS IN URBAN AREAS OF THE REPUBLIC OF SERBIA mr Saša Jovanović 1), dr Slobodan Savić 2), dr Milan Despotović

More information

Eduroam O Eduroam servisu edu roam Uputstvo za podešavanje Eduroam konekcije NAPOMENA: Microsoft Windows XP Change advanced settings

Eduroam O Eduroam servisu edu roam Uputstvo za podešavanje Eduroam konekcije NAPOMENA: Microsoft Windows XP Change advanced settings Eduroam O Eduroam servisu Eduroam - educational roaming je besplatan servis za pristup Internetu. Svojim korisnicima omogućava bezbedan, brz i jednostavan pristup Internetu širom sveta, bez potrebe za

More information

REPORT ADRIA. Procena vrednosti zaštićenih područja (PA-BAT) u Srbiji

REPORT ADRIA. Procena vrednosti zaštićenih područja (PA-BAT) u Srbiji REPORT ADRIA 207 Procena vrednosti zaštićenih područja (PA-BAT) u Srbiji SADRŽAJ O NAMA 4 UVOD 6 METODOLOGIJA 7 REZULTATI 9 EKONOMSKE VREDNOSTI ZAŠTIĆENIH PODRUČJA U SRBIJI 4 ŠUMARSTVO 6 TURIZAM 20 VODA

More information

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S.

Sprint Real Solutions Switched Data Service International Rates from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. 1* The international rates below apply to calls from the U.S. Mainland, Hawaii, Puerto Rico, and the U.S. Virgin Islands. The usage rates below reflex the discount found in Section 6.4 of Schedule No.

More information

Prvi koraci u razvoju bankarskog on-line sistema u Japanu napravljeni su sredinom 60-tih godina prošlog veka i to najpre za on-line, real-time obradu

Prvi koraci u razvoju bankarskog on-line sistema u Japanu napravljeni su sredinom 60-tih godina prošlog veka i to najpre za on-line, real-time obradu JAPAN Japan, kao zemlja napredne tehnologije, elektronike i telekomunikacija, je zemlja koja je u samom svetskom vrhu po razvoju i usavršavanju bankarskog poslovanja i spada među vodećim zemljama sveta

More information

Travelling to Liverpool

Travelling to Liverpool Travelling to Liverpool 1 2 International Airports within 45 minutes of Liverpool City Centre 226 Destinations Domestic Non EU EU 25 50 100 150 250 27.4 million passengers per year = 4 million 77 airlines

More information

THE PERFORMANCE OF THE SERBIAN HOTEL INDUSTRY

THE PERFORMANCE OF THE SERBIAN HOTEL INDUSTRY SINGIDUNUM JOURNAL 2013, 10 (2): 24-31 ISSN 2217-8090 UDK 005.51/.52:640.412 DOI: 10.5937/sjas10-4481 Review paper/pregledni naučni rad THE PERFORMANCE OF THE SERBIAN HOTEL INDUSTRY Saša I. Mašić 1,* 1

More information

ZBIRKA ZADATAKA IZ TEHNIČKIH MATERIJALA POGONSKE MATERIJE

ZBIRKA ZADATAKA IZ TEHNIČKIH MATERIJALA POGONSKE MATERIJE Univerzitet u Nišu, Mašinski fakultet u Nišu ZBIRKA ZADATAKA IZ TEHNIČKIH MATERIJALA POGONSKE MATERIJE Ljubica R. Ćojbašić Gordana M. Stefanović Mirko M. Stojiljković ZBIRKA ZADATAKA IZ TEHNIČKIH MATERIJALA

More information

Human Geography Summer Assignment

Human Geography Summer Assignment Human Geography Summer Assignment Introduction: Human Geography is, in the most basic sense, the study of why people do things where they do and how increased interaction between people in different locations

More information